Kwantumbewustzijn: Orch-OR van Penrose en Hameroff, eerlijk bekeken

Auteur: Raymond Hackland · Laatst nagekeken: 18 oktober 2026 · Leestijd: ongeveer 7 minuten

In het kort

• Waar het over gaat: Orch-OR (‘georkestreerde objectieve reductie’) is een hypothese van natuurkundige Roger Penrose en anesthesioloog Stuart Hameroff. Volgens die hypothese ontstaat bewustzijn uit kwantumprocessen in piepkleine eiwitbuisjes in zenuwcellen, de microtubuli.
• Wat het onderzoek zegt: Sommige recente labresultaten zijn intrigerend, maar geen ervan laat kwantumcoherentie in levende hersenen zien die met bewustzijn samenhangt. Natuurkundigen hebben sterke bezwaren geuit, en één belangrijk ingrediënt is door een experiment ingeperkt. De hypothese blijft speculatief.
• Wat het betekent voor je beoefening: Orch-OR is een open vraag over hoe de hersenen werken. Het ondersteunt geen enkele gezondheidsclaim, en onze beoefening doet geen kwantumclaims.

De hypothese, eerlijk weergegeven

Label voor dit deel: Speculatief (hier wordt de hypothese beschreven, geen vaststaande wetenschap).

Halverwege de jaren negentig stelden Penrose en Hameroff voor dat bewustzijn afhangt van ‘georkestreerde’, coherente kwantumprocessen in groepen microtubuli in neuronen. Microtubuli maken deel uit van het celskelet en zijn opgebouwd uit een eiwit dat tubuline heet. Volgens de hypothese werken deze kwantumprocessen samen met de gewone zenuwactiviteit, en eindigt elk ervan in een ‘objectieve reductie’: een ineenstorting van de kwantumtoestand door de zwaartekracht, volgens een model van Lajos Diósi en Penrose. Elke gebeurtenis van die soort is, zo stellen ze, een moment van bewuste ervaring [1].

In hun review uit 2014 reageerden de twee auteurs op eerdere kritiek, koppelden ze het idee aan ontwikkelingen in de kwantumbiologie en stelden ze voor dat ‘zwevingsfrequenties’ van snelle trillingen in microtubuli de hersenritmes in EEG-metingen mede zouden kunnen verklaren. Ze concludeerden dat bewustzijn een wezenlijke rol speelt in het universum [1]. Dat is een gewaagde bewering, en ze presenteren die openlijk als een wetenschappelijke hypothese die te toetsen is.

Wat tests en kritiek laten zien

Label voor dit deel: als geheel Speculatief; afzonderlijke resultaten worden beschreven zoals ze zijn.

Het decoherentiebezwaar. In 2000 berekende Max Tegmark hoe lang kwantumsuperposities in de hersenen zouden kunnen overleven. Voor microtubuli schatte hij ongeveer 10⁻¹³ seconde, veel korter dan de 0,001 tot 0,1 seconde waarin neuronen werken, en hij concludeerde dat je de hersenen het best als een klassiek systeem behandelt [2]. Hameroff en collega’s antwoordden in 2002 dat Tegmark een ander systeem had gemodelleerd dan het hunne; na hun correcties kwamen ze uit op 10⁻⁵ tot 10⁻⁴ seconde en betoogden ze dat de biologie coherentie zou kunnen afschermen of in stand houden [3]. Of zo’n bescherming in levend weefsel echt optreedt, is niet aangetoond.

Een natuurkundig ingrediënt getest. In 2009 analyseerde een groep scheikundigen en natuurkundigen een soort collectieve trilling, Fröhlich-condensatie, waar sommige modellen van een kwantumgeest op leunden. Ze concludeerden dat de coherente vorm, waarbij de energie in één enkele kwantumtoestand zit, extreem kwetsbaar en in een biologische omgeving onbereikbaar zou zijn, en dat modellen die die vorm als wezenlijk onderdeel nodig hebben, onhoudbaar zijn [4]. De voorstanders zijn in hun latere review op dit soort kritiek ingegaan [1].

Zwaartekrachtgerelateerde ineenstorting getest. Orch-OR heeft de Diósi-Penrose-ineenstorting nodig als echt verschijnsel. In 2021 voerde een team diep onder de grond, in het Gran Sasso-laboratorium in Italië, een gevoelig experiment uit. Als zo’n ineenstorting in haar eenvoudigste vorm bestond, zouden geladen deeltjes een zwakke straling uitzenden. Het team vond te weinig straling en sloot daarmee de natuurlijke, parametervrije versie van het Diósi-Penrose-model uit [5]. Versies met instelbare parameters blijven mogelijk, dus dit perkt het idee in in plaats van het te beëindigen.

Microtubuli en anesthesie. Narcosemiddelen schakelen het bewustzijn uit, dus ze zijn een logische test. In 2024 deden ratten die een middel kregen dat microtubuli stabiliseert, onder het narcosegas isofluraan gemiddeld 69 seconden langer over het verliezen van hun oprichtreflex [6]. Een studie uit 2026 vond bij muizen een kleinere vertraging van 29 seconden, en vermeldt dat een andere muizenstudie met dagelijkse toediening van een vergelijkbaar middel het tegenovergestelde vond, namelijk een grotere gevoeligheid [7]. Deze resultaten wijzen erop dat microtubuli een van de vele aangrijpingspunten van narcosemiddelen kunnen zijn. Op zichzelf laten ze niet zien dat er een kwantumproces bij betrokken is.

Licht en energie in microtubuli. In 2023 vond een team waar Hameroff en Penrose deel van uitmaakten dat aanslagenergie zich in het lab ongeveer 6,6 nanometer langs microtubuli kan verspreiden, verder dan de gangbare theorie voorspelde, en dat twee narcosemiddelen die verspreiding verminderden [8]. Een studie uit 2024 rapporteerde ‘superradiantie’, een collectief kwantumeffect in netwerken van het aminozuur tryptofaan in microtubulistructuren [9]. Een computermodelstudie uit 2017 suggereerde dat narcosegassen trillingen in tubuline veranderen in lijn met hun werkzaamheid [10]. Dit zijn echte bevindingen aan geïsoleerde eiwitten, gezuiverde monsters en computermodellen. Geen ervan heeft kwantumcoherentie in een levend brein gemeten of aan bewuste ervaring gekoppeld.

Waar Orch-OR nu staat. De hypothese heeft toetsbare voorspellingen opgeleverd, en dat pleit ervoor. Maar de kernbewering, dat bewustzijn afhangt van georkestreerde kwantumineenstorting in microtubuli, is niet bevestigd, en de belangrijkste natuurkundige bezwaren zijn niet opgelost. De gangbare neurowetenschap onderzoekt bewustzijn zonder kwantumeffecten te veronderstellen. Daarom labelen we de hypothese als Speculatief.

Waar populaire beweringen verder gaan dan het bewijs

Label voor dit deel: Speculatief.

Zelfs voorstanders van Orch-OR beweren het meeste niet wat er in haar naam wordt gezegd:

• ‘De wetenschap heeft aangetoond dat bewustzijn een kwantumverschijnsel is.’ Dat heeft ze niet. Orch-OR is één hypothese van vele en onbevestigd [1–5].
• ‘Je geest is verbonden met het universum, dus je gedachten vormen de werkelijkheid.’ Penrose en Hameroff speculeren dat bewustzijn verbonden is met de structuur van de ruimtetijd [1]. Dat is iets heel anders dan zeggen dat intenties gebeurtenissen of lichamen sturen. Zie ‘Kwantumgenezing’ en het waarnemerseffect.
• ‘Onderzoek naar microtubuli laat zien dat meditatie of energetisch genezen werkt.’ Geen van de hier geciteerde studies heeft meditatie, qigong of genezing onderzocht.
• ‘Bewustzijn overleeft omdat het kwantuminformatie is.’ Dat idee gaat veel verder dan alles wat Orch-OR-experimenten hebben getest.

Het bredere beeld van kwantumeffecten in levende wezens vind je in Kwantumbiologie: wat echt is, en waarom je lichaam geen kwantumcomputer is. Wat verstrengeling wel en niet kan, lees je in Kwantumverstrengeling uitgelegd, zonder mystiek.

Wat dit met de Zes Helende Klanken, qigong en neigong te maken heeft

Label voor dit deel: Alleen traditie (voor qigongbegrippen) · Speculatief (voor elke kwantumlink).

Resonance Heritage Qi doet geen kwantumclaims, en niets in onze beoefening hangt ervan af of Orch-OR juist of onjuist blijkt. Qigong en neigong werken met aandacht, intentie (yi), adem en beweging. Hun ideeën over geest en qi komen uit de Chinese traditie. Het zijn traditionele begrippen, geen wetenschappelijke bevindingen.

Het kan verleidelijk zijn om Orch-OR te lezen als wetenschappelijke steun voor innerlijke beoefening. Wij zien zo’n link hooguit als een metafoor: de hypothese is onbevestigd, en zelfs als ze bevestigd werd, zou ze beschrijven hoe hersenen ervaring voortbrengen, niet dat een bepaalde oefening bepaalde effecten heeft. Doen de trillingen in microtubuli je aan klank denken? Wat resonantie echt is legt de alledaagse natuurkunde van trilling en resonantie uit, een ander en veel beter begrepen onderwerp.

Resonance Heritage Qi is een persoonlijke, door muziek ondersteunde beoefening, geïnspireerd op Liu Zi Jue: ermee verbonden, maar geen vervanging van de traditionele vorm of van lessen bij een leraar of lerares uit die traditie.

Bronnen

1. Hameroff S, Penrose R, 2014. Consciousness in the universe: a review of the “Orch OR” theory. Physics of Life Reviews 11(1):39–78. https://doi.org/10.1016/j.plrev.2013.08.002
2. Tegmark M, 2000. Importance of quantum decoherence in brain processes. Physical Review E 61:4194–4206. https://doi.org/10.1103/PhysRevE.61.4194
3. Hagan S, Hameroff SR, Tuszyński JA, 2002. Quantum computation in brain microtubules: decoherence and biological feasibility. Physical Review E 65:061901. https://doi.org/10.1103/PhysRevE.65.061901
4. Reimers JR, McKemmish LK, McKenzie RH, Mark AE, Hush NS, 2009. Weak, strong, and coherent regimes of Fröhlich condensation and their applications to terahertz medicine and quantum consciousness. Proceedings of the National Academy of Sciences 106:4219–4224. https://doi.org/10.1073/pnas.0806273106
5. Donadi S, Piscicchia K, Curceanu C, Diósi L, Laubenstein M, Bassi A, 2021. Underground test of gravity-related wave function collapse. Nature Physics 17:74–78. https://doi.org/10.1038/s41567-020-1008-4
6. Khan S, Huang Y, Timuçin D, Bailey S, Lee S, Lopes J, et al., 2024. Microtubule-stabilizer epothilone B delays anesthetic-induced unconsciousness in rats. eNeuro 11(8):ENEURO.0291-24.2024. https://doi.org/10.1523/ENEURO.0291-24.2024
7. Huang Y, Qiu Z, Yu X, Lee S, Zeng X, Chang A, Wiest MC, 2026. Brain-penetrant microtubule-stabilizer epothilone B delays isoflurane-induced unconsciousness in mice. Neuropharmacology 287:110834. https://doi.org/10.1016/j.neuropharm.2026.110834
8. Kalra AP, Benny A, Travis SM, Zizzi EA, Morales-Sanchez A, Oblinsky DG, et al., 2023. Electronic energy migration in microtubules. ACS Central Science 9(3):352–361. https://doi.org/10.1021/acscentsci.2c01114
9. Babcock NS, Montes-Cabrera G, Oberhofer KE, Chergui M, Celardo GL, Kurian P, 2024. Ultraviolet superradiance from mega-networks of tryptophan in biological architectures. Journal of Physical Chemistry B 128(17):4035–4046. https://doi.org/10.1021/acs.jpcb.3c07936
10. Craddock TJA, Kurian P, Preto J, Sahu K, Hameroff SR, Klobukowski M, Tuszynski JA, 2017. Anesthetic alterations of collective terahertz oscillations in tubulin correlate with clinical potency: implications for anesthetic action and post-operative cognitive dysfunction. Scientific Reports 7:9877. https://doi.org/10.1038/s41598-017-09992-7

Over de kwaliteit van de bronnen: [1] is een review van de bedenkers van de hypothese; aan [3], [8] en [10] werkten Hameroff en/of Penrose mee als auteur; [6] en [7] komen van één onderzoeksgroep en interpreteren hun resultaten uitdrukkelijk in het voordeel van Orch-OR. [2] en [4] zijn kritische theoretische analyses, en [5] is een onafhankelijk experiment naar het ineenstortingsmodel waar Orch-OR op steunt. [6] en [7] zijn dierstudies; [8] en [9] werken met gezuiverde eiwitten; [10] is computermodellering. Geen enkele bron heeft kwantumcoherentie in een levend brein gemeten. Geen ervan onderzoekt gezondheid of qigong.