Wat is neigong? Een introductie

Auteur: Raymond Hackland · Laatst nagekeken: 18 oktober 2026 · Leestijd: ongeveer 11 minuten

In het kort

• Waar het over gaat: Neigong (内功, traditioneel 內功, nèigōng) betekent ‘innerlijk werk’ of ‘innerlijke vaardigheid’. Dit artikel legt uit waar het woord vandaan komt, op welke oudere praktijken het teruggaat en in welke drie betekenissen het vandaag vooral wordt gebruikt: in de ‘interne’ vechtkunsten, in verband met de taoïstische innerlijke alchemie (neidan) en als ruime naam voor het werken aan adem, houding en aandacht van binnenuit. Het opent onze neigong-reeks.
• Wat het onderzoek zegt: De geschiedenis is te volgen in overgeleverde teksten: adem- en rekoefeningen (daoyin) zijn gedocumenteerd vanaf de 2e eeuw v.Chr., innerlijke alchemie vanaf de 8e eeuw n.Chr. en het onderscheid tussen ‘interne’ en ‘externe’ vechtkunsten vanaf 1669. De begrippen zelf, zoals qi, de dantians en de drievoudige verwarmer, zijn traditionele ideeën, geen uitkomsten van de wetenschap.
• Wat het betekent voor je beoefening: ‘Neigong’ is geen vaste methode met één oorsprong. Als je de verschillende draden kent, begrijp je beter wat een leraar of lerares met het woord bedoelt, en blijven uitspraken erover eerlijk.

Wat de traditie zegt

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis), tenzij anders aangegeven.

Het woord. Nei (内) betekent binnen of innerlijk; gong (功) betekent werk, inspanning of een door oefening verworven vaardigheid. Het officiële Mandarijnse woordenboek van Taiwan omschrijft 内功 als een term van vechtkunstenaars: een vaardigheid die in het lichaam wordt opgebouwd, van buiten niet zichtbaar is en wordt geoefend door qi te bewegen om kracht uit te oefenen. De tegenhanger 外功 (wàigōng, ‘uiterlijk werk’) wordt omschreven als de zichtbare kant van het boksen: de technieken van handen, ogen, lichaam en passen, en van schouders, ellebogen, polsen, heupen en knieën [1]. Tegenwoordig wordt het woord ook veel ruimer gebruikt, voor oefeningen die adem, houding en aandacht van binnenuit verzorgen, zoals ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue opmerkt.

Oudere wortels: leiden en rekken. De praktijken waarop neigong teruggaat, zijn veel ouder dan het woord. De Zhuangzi, een taoïstische klassieker die is samengesteld uit geschriften van de 5e tot de 3e eeuw v.Chr., noemt ze in hoofdstuk 15, een van de ‘Buitenste hoofdstukken’, die in het algemeen als jonger dan Zhuangzi zelf worden beschouwd [2, 3]. In onze vertaling: ‘Blazen en hijgen, uit- en inademen, het oude uitstoten en het nieuwe opnemen, berenhangen en vogelstrekken: dat alles dient alleen een lang leven. Daarin vinden de beoefenaars van daoyin hun vreugde, zij die het lichaam verzorgen’ [2]. De passage is geen aanbeveling: ze zegt verder dat de wijze een lang leven bereikt zonder zulke oefeningen [2]. Twee van haar termen werden blijvende namen. Daoyin (导引, traditioneel 導引, dǎoyǐn, ‘leiden en trekken’) is een taoïstische methode om het leven te voeden, en tuna (吐纳, 吐納, tǔnà), van ‘het oude uitstoten en het nieuwe opnemen’, is een taoïstische ademoefening waarbij je de verbruikte lucht uit- en de frisse lucht inademt [1]. Het eerste woord van de passage, chui (吹, ‘blazen’), is ook een van de zes klanken van Liu Zi Jue.

De vroegste afbeeldingen. Een zijden kaart, in 1973 gevonden in graf 3 van Mawangdui (Changsha, Hunan), een graf dat in 168 v.Chr. werd gesloten, toont 44 figuren die zulke oefeningen doen. De titel, Daoyin tu (导引图, ‘daoyin-kaart’), is door moderne uitgevers gegeven. Verschillende onderschriften zijn bewaard, waaronder een ‘beren’-oefening en een die vertaald wordt als ‘omhoogkijken en uitademen’ [4]. Een bamboehandschrift over rekken, de Yinshu (引书, ‘Boek over rekken’), uit een graf in Zhangjiashan dat in 186 v.Chr. werd gesloten, deelt verschillende oefeningen met de kaart [4]. De historica Livia Kohn volgt daoyin van deze vroege medische handschriften uit de Han-dynastie tot de moderne qigong en noemt het de voorloper van qigong [5].

Ademwerk. Verschillende oude termen beschrijven het werken met de adem. Lianqi (炼气, traditioneel 鍊氣, liànqì, ‘qi verfijnen’) wordt omschreven als een methode waarmee beoefenaars van de Weg het ademen cultiveren om een lang leven te bereiken; fuqi (服气, 服氣, fúqì, ‘qi innemen’) als een taoïstische methode van zelfcultivering; en taixi (胎息, tāixī, ‘embryonale ademhaling’) als een taoïstische kunst om te ademen als in de baarmoeder, zonder mond of neus te gebruiken [1]. De vroegste bewaarde beschrijving van de zes klanken staat in de Yangxing yanming lu, in een hoofdstuk over het ‘innemen van qi’ (服氣療病篇), zoals ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue uitlegt.

De dantians. Label: Alleen traditie. Dantian (丹田, dāntián, ‘elixerveld’) is een centraal begrip in veel vormen van neigong. De Baopuzi van Ge Hong (283–343) [6] plaatst ‘het Ene’ op drie plekken: de onderste dantian 2 cun 4 fen onder de navel; de middelste dantian ‘onder het hart’, in het ‘Karmijnrode Paleis’; en, vanaf het punt tussen de wenkbrauwen naar binnen, de ‘Hal van het Licht’ op één cun, de ‘Grotkamer’ op twee cun en de bovenste dantian op drie cun [7]. In deze bron ligt de bovenste dantian dus achter het punt tussen de wenkbrauwen, in het hoofd, en de middelste onder het hart. De term dantian zelf verschijnt voor het eerst in twee bronnen uit 165 n.Chr., en latere auteurs verschillen van mening: sommigen plaatsen het middelste veld in het midden van de borst, anderen tussen het hart en de navel, en het onderste veld wordt ergens tussen 1,3 en 3,6 cun onder of achter de navel gelegd [16]. Een modern woordenboek plaatst de dantian, in het enkelvoud, 1,5 of 3 cun onder de navel [1]. De bronnen verschillen in details, en een cun is een traditionele, aan het lichaam afgemeten maat, geen vaste lengte.

Innerlijke alchemie (neidan). De Chinese alchemie heeft twee takken. De uiterlijke alchemie, waidan (外丹, wàidān), maakte elixers door natuurlijke stoffen in een smeltkroes te verhitten. De innerlijke alchemie, neidan (内丹, 內丹, nèidān), neemt veel van die woordenschat over, maar wil het elixer in de eigen persoon voortbrengen [6]. Een woordenboekdefinitie vat het zo samen: het lichaam dient als ketel, essentie en qi zijn de ingrediënten, en de geest beweegt ze [1]. Volgens de geleerde Fabrizio Pregadio staan de vroegste sporen van neidan in de bewaarde literatuur in de werken van Tao Zhi, die in de tweede helft van de 8e eeuw leefde. De eerste duidelijk herkenbare neidan-traditie, Zhong-Lü genoemd, ontwikkelde zich in de 9e tot 10e eeuw. De Wuzhen pian (‘Ontwaken tot de werkelijkheid’), rond 1075 geschreven door Zhang Boduan (987?–1082), werd de hoofdtekst van wat later de Zuidelijke Lijn heette, en de Noordelijke Lijn is de kern van de Quanzhen-school, gesticht door Wang Chongyang (Wang Zhe, 1113–1170) [6]. De klassieke beoefening in drie fasen, het verfijnen van essentie (jing), adem of qi (qi) en geest (shen), werd ontwikkeld op basis van de Wuzhen pian en de leer van de Zuidelijke Lijn [6]. Neidan is een religieuze weg die gericht is op de terugkeer naar de Tao, geen fitnessmethode.

‘Interne’ vechtkunsten. Het onderscheid tussen interne en externe vechtkunsten verschijnt voor het eerst in een grafschrift van de geleerde Huang Zongxi voor de bokser Wang Zhengnan, die in 1669 overleed [8, 9]. Huang schrijft dat Shaolin beroemd is om zijn boksen, maar vooral gericht is op het slaan van anderen, terwijl de zogenoemde ‘interne school’ (内家, 內家, nèijiā) ‘met stilte de beweging overwint’, ‘en daarom werd Shaolin de externe school genoemd’ [8]. Het grafschrift voert de interne school terug op Zhang Sanfeng, een taoïstische alchemist uit het Wudanggebergte uit de Song-dynastie, die het boksen in een droom van een god zou hebben geleerd [8]. Dat is een legende, opgetekend zo’n vijf eeuwen na de tijd die ze beschrijft. Sommige historici lezen de tegenstelling in het grafschrift tussen een inheemse taoïstische traditie en het ‘vreemde’ boeddhistische Shaolin als politiek, niet als technisch [9]. Tegenwoordig worden taijiquan, xingyiquan en baguazhang meestal samen de interne vechtkunsten genoemd. Die indeling gaat ten minste terug tot de vechtkunstenaar Sun Lutang, die vanaf 1915 over elk van de drie kunsten een boek publiceerde en ze in het voorwoord van een later boek (gedateerd 1923, verschenen in 1924) de drie richtingen van de interne vechtkunsten noemde [9, 18]. In deze kunsten verwijst neigong naar innerlijke training die ontspannen, gecoördineerde kracht ontwikkelt.

Gezondheidshandboeken: intern en extern naast elkaar. Label: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis; secundaire bron). De woorden werden ook buiten het vechten gebruikt. Een geïllustreerd handboek met de titel Neigong tushuo (内功图说, ‘Geïllustreerde uitleg van innerlijk werk’) werd in 1881 gedrukt door Wang Zuyuan. Volgens een moderne beschrijving is de inhoud gelijk aan die van een ouder handboek, de Weisheng yaoshu, dat in 1858 door Pan Wei werd gedrukt; Wang gaf het boek de titel terug die hij als de oorspronkelijke beschouwde. Het bevat onder meer het ‘twaalfdelige brokaat’ en een ‘formule voor uiterlijke oefeningen, deel voor deel’ (分行外功诀) [10]. Innerlijk en uiterlijk werk konden in hetzelfde boek staan.

Het moderne woord qigong. Qigong (气功, qìgōng) als overkoepelende term is nog jonger. Het woord komt wel in een handvol oudere boeken voor, maar zelden en niet in de huidige betekenis. Volgens historicus David Palmer kozen partijkader Liu Guizhen en zijn collega’s de naam qigong voor de ademmethoden die ze eind jaren 1940 in het zuiden van de provincie Hebei hadden ontwikkeld, en pas na 1949 werd de naam een algemene term [17]. In de jaren 1950 werd ‘qigong-therapie’ een verzamelnaam voor twee oefenwijzen, neiyanggong (内养功, ‘innerlijk voedend werk’) en qiangzhuanggong (‘versterkend werk’), die in medische instellingen werden onderwezen, zoals het in 1954 opgerichte qigongsanatorium in Tangshan [11]. De ‘Health Qigong’-vormen van 2003, waaronder de standaardvorm van Liu Zi Jue, kwamen later, zoals ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue uitlegt. Ze zijn samengesteld door het Health Qigong Management Center [19, 20], opgericht in 2001 [21]; de Chinese Health Qigong Association werd in 2004 opgericht [19], en veel Engelstalige bronnen schrijven de vorm aan haar toe [22].

Drie betekenissen die elkaar overlappen. Samengevat betekent ‘neigong’ tegenwoordig meestal een van drie dingen: de innerlijke training van de vechtkunsten; het werk aan adem, houding en aandacht dat de taoïstische innerlijke alchemie voorbereidt of begeleidt; of, losser, elke oefening die ‘van binnenuit’ werkt. De grenzen daartussen, en tussen neigong en qigong, trekt elke school anders.

Wat de wetenschap zegt

Label voor dit deel: Eerste aanwijzingen (qigong-onderzoek) · Alleen traditie (qi, dantian, drievoudige verwarmer).

Neigong als zodanig is nauwelijks wetenschappelijk onderzocht. Studies onderzoeken bepaalde oefenvormen, zoals tai chi of Liu Zi Jue, en meten dingen als loopafstand, kortademigheid of bloeddruk. Het klinische onderzoek naar Liu Zi Jue bestaat vooral uit kleine studies bij mensen met een chronische longziekte, en de auteurs van de reviews wijzen op methodologische zwakke punten [12]. We vatten dit onderzoek samen in ‘Qigong en tai chi: wat systematische reviews zeggen’.

Qi, de dantians en de drievoudige verwarmer zijn traditionele begrippen. Onderzoek bevestigt ze niet en weerlegt ze niet, en zoals ze geformuleerd zijn, zijn ze waarschijnlijk niet te toetsen. Dat is geen reden om ze weg te zetten: ze zijn de taal waarin de traditie haar eigen beoefening beschrijft.

Waar populaire beweringen verder gaan dan het bewijs

Label voor dit deel: Speculatief.

• ‘Een ononderbroken geheime traditie van duizenden jaren oud.’ Adem- en rekoefeningen zijn gedocumenteerd vanaf de 2e eeuw v.Chr. [4], innerlijke alchemie vanaf de 8e eeuw n.Chr. [6] en het onderscheid tussen intern en extern in de vechtkunsten vanaf 1669 [8]. Dat zijn lange en echte geschiedenissen, maar het zijn meerdere geschiedenissen, geen ononderbroken lijn.
• ‘Neigong geeft je bovennatuurlijke krachten.’ Vechtkunstromans en -films laten neigong vaak zien als iets waarmee mensen zonder aanraking vechten, vliegen of wapens weerstaan. Dat is fictie.
• ‘Neigong, neidan en qigong zijn hetzelfde.’ Ze overlappen, maar neidan is een religieuze weg van innerlijke alchemie, neigong in de vechtkunsten is training voor vechtkunsten, en ‘qigong’ is een overkoepelende term uit de 20e eeuw [1, 6, 11].
• ‘Zhang Sanfeng heeft de interne kunsten uitgevonden.’ Het vroegste verslag daarvan is een legende in een grafschrift uit de 17e eeuw [8].

Wat dit met de Zes Helende Klanken, qigong en neigong te maken heeft

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis en traditionele begrippen).

Liu Zi Jue staat op het punt waar deze draden samenkomen. Het is een ademmethode in de daoyin-traditie, werd voor het eerst opgetekend in een hoofdstuk over het ‘innemen van qi’, wordt tegenwoordig als qigong onderwezen en door beoefenaars vaak neigong genoemd, omdat het van binnenuit met adem en aandacht werkt. Ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue volgt hoe de klanken en hun koppeling aan organen in de loop der eeuwen veranderden.

De zesde klank, xi, en de drievoudige verwarmer. In de standaardvorm van 2003 hoort xi (嘻) bij de drievoudige verwarmer, sanjiao (三焦, sānjiāo), en Zhang Mingliang en Ma Ling beschrijven de drievoudige verwarmer als een indeling van het lichaam naar functie [13]. In de Chinese geneeskunde is de drievoudige verwarmer een van de zes fu-organen (六腑), samen met maag, galblaas, dikke darm, dunne darm en blaas [1]. De Nanjing (‘Klassieker van de moeilijke kwesties’) zegt twee keer, in kwestie 25 en 38, dat hij ‘een naam heeft maar geen vorm’ (有名而無形) [14]. De Lingshu, een deel van de Huangdi neijing, beschrijft de drie verwarmers in hoofdstuk 18 aan de hand van hun wegen: de bovenste verwarmer stijgt op vanaf de bovenste opening van de maag, gaat door het middenrif en verspreidt zich in de borst; ook de middelste verwarmer begint bij de maag; de onderste verwarmer takt af bij de darmen en stroomt uit in de blaas. Ze vat ze samen als ‘de bovenste verwarmer is als nevel, de middelste als een weekvloeistof, de onderste als een afvoersloot’ [15]. Eenvoudig gezegd, en een modern woordenboek volgend: de bovenste verwarmer is het gebied boven het middenrif (de borst), de middelste ligt onder het middenrif en boven de navel (de bovenbuik), en de onderste loopt van onder de navel tot in het bekken (de onderbuik) [1].

Drie verwarmers en drie dantians zijn verschillende ideeën. Klassiek zijn de drie verwarmers een begrip uit de Chinese geneeskunde over hoe het lichaam voedsel, vocht en qi opneemt, omzet en doorgeeft [15]. De drie dantians komen uit de taoïstische meditatie en alchemie: in de Baopuzi liggen ze onder de navel, onder het hart en in het hoofd achter het punt tussen de wenkbrauwen [7]; andere auteurs leggen de middelste in het midden van de borst [16]. De twee drietallen vallen ruwweg op dezelfde hoogte, maar de klassieke teksten stellen ze niet gelijk. Sommige leraren verbinden ze tegenwoordig in de beoefening; dat is een moderne keuze in het lesgeven, niet het klassieke begrip.

Hoe ik met de klanken werk. In mijn beoefening worden alle zes klanken door de mond uitgeademd. Ze klinken ‘stemhebbend via de adem’, niet als zang. Xi deel ik, net als de standaardvorm van 2003, als de klank van de drievoudige verwarmer en van het hele lichaam. De klassieke teksten koppelen geen emotie aan de drievoudige verwarmer. Ik werk met xi als een weg ‘van versnippering naar harmonie’; dat is mijn eigen lezing vanuit de praktijk (🔵 Alleen traditie · 🟣 Ervaring uit de praktijk). Na verloop van tijd werken mijn sessies toe naar een geluidloze uitademing; ook de standaardvorm van 2003 laat beginners de klanken stemhebbend oefenen en streeft uiteindelijk naar geluidloos uitademen, zoals ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue uitlegt. Dit beschrijft hoe ik de klanken deel, geen regel uit de klassieke teksten.

Resonance Heritage Qi is een persoonlijke, door muziek ondersteunde beoefening, geïnspireerd op Liu Zi Jue: ermee verbonden, maar geen vervanging van de traditionele vorm of van lessen bij een leraar of lerares uit die traditie. Wil je dieper ingaan op neigong als vechtkunst of taoïstische discipline, zoek dan een leraar of lerares uit die traditie.

Waar deze reis hierna heen gaat

Dit artikel opent onze neigong-reeks. Geplande volgende artikelen:

• Daoyin: van de kaart uit Mawangdui tot de moderne qigong
• De adem in de klassieken: tuna, fuqi, lianqi en embryonale ademhaling
• De drie dantians: wat de klassieke teksten zeggen
• De drievoudige verwarmer: ‘een naam maar geen vorm’
• Jing, qi en shen: de drie schatten van de innerlijke alchemie
• Neidan, innerlijke alchemie: een introductie voor beoefenaars
• Intern en extern: neijia, waijia en het grafschrift van 1669
• Stilte en houding: zitten en staan in de interne tradities

Bronnen

1. Ministry of Education (Taiwan). 重編國語辭典修訂本 (Revised Mandarin Chinese Dictionary), entries 內功, 外功, 導引, 吐納, 鍊氣, 服氣, 胎息, 丹田, 內丹, 外丹, 三焦, 上焦, 中焦, 下焦 and 六腑, read via the open edition at moedict.tw, accessed 18 October 2026. https://www.moedict.tw/
2. Zhuangzi 莊子, chapter 15, 刻意 (Keyi). Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/莊子/刻意
3. Hansen C. Zhuangzi. Stanford Encyclopedia of Philosophy, first published 17 December 2014, substantive revision 24 March 2024. https://plato.stanford.edu/entries/zhuangzi/
4. Komjathy L, 2024. Caption List of the Dǎoyǐn tú 導引圖 (Illustrations of Guided Stretching). Center for Daoist Studies, posted 15 July 2024. https://louiskomjathy.com/wp-content/uploads/2025/01/DaoyintuCaptionList_Komjathy.pdf
5. Kohn L, 2008. Chinese Healing Exercises: The Tradition of Daoyin. Honolulu: University of Hawai’i Press. https://uhpress.hawaii.edu/title/chinese-healing-exercises-the-tradition-of-daoyin/
6. Pregadio F, 2019. The Way of the Golden Elixir: An Introduction to Taoist Alchemy. 3rd edition. Mountain View: Golden Elixir Press. https://goldenelixir.com/files/The_Way_of_the_Golden_Elixir.pdf
7. Ge Hong 葛洪. 抱朴子內篇 Baopuzi neipian, juan 18, 地真 (Dizhen). Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/抱朴子/卷18
8. Huang Zongxi 黃宗羲. 王征南墓誌銘 (Epitaph for Wang Zhengnan). Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/王征南墓誌銘
9. Sun Lutang 孫祿堂 (Sun Fuquan 孫福全). 拳意述真 Quanyi shuzhen, prefaces dated 1923, published 1924. Chinese text with English translation by Paul Brennan, Brennan Translation, 2013, accessed 22 October 2026. https://brennantranslation.wordpress.com/2013/04/29/the-voices-of-sun-lutangs-teachers/ · Henning SE, 1994. Ignorance, legend and taijiquan. Journal of the Chen Style Taijiquan Research Association of Hawaii 2(3) (Autumn/Winter 1994):1–7. Online reprint, accessed 22 October 2026. http://bgtent.com/naturalcma/henning.html
10. Sheng Keqi 盛克琦, 2022. 王祖源本《内功图说》介绍 (Wang Zuyuan’s edition of the Neigong tushuo). Sohu, 11 December 2022. https://www.sohu.com/a/616170371_121124385 ; library record: CiNii Books, 内功圖説, NCID BA57708427. https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA57708427
11. Otehode U, Penny B, 2016. Qigong therapy in 1950s China. East Asian History 40. https://eah.anu.edu.au/40/Otehode-and-Penny/index.html
12. Xiao L, Duan H, Li P, Wu W, Shan C, Liu X, 2020. A systematic review and meta-analysis of Liuzijue in stable patients with chronic obstructive pulmonary disease. BMC Complementary Medicine and Therapies 20:308. https://doi.org/10.1186/s12906-020-03104-1
13. Zhang Mingliang, Ma Ling, 2016. 健身气功·六字诀养生撷萃 (Health Qigong Liu Zi Jue: essentials for nourishing life). Health Qigong Management Center, published 11 November 2016. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5407/c775164/content.html
14. 難經 Nanjing (Classic of Difficult Issues), difficulties 25, 31 and 38. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/難經
15. 黃帝內經靈樞 Huangdi neijing Lingshu, chapter 18, 營衛生會. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/黃帝內經/靈樞第四卷
16. Pregadio F. Cinnabar Fields (Dantian). The Golden Elixir (Taoist Alchemy dictionary), accessed 18 October 2026. https://www.goldenelixir.com/jindan/dantian.html
17. Palmer DA, 2005. Qigong. In Davis E (ed.), Encyclopedia of Contemporary Chinese Culture. London: Routledge. Pre-publication version: https://hub.hku.hk/bitstream/10722/194528/2/Content.pdf ; see also Palmer DA, 2007, Qigong Fever: Body, Science, and Utopia in China, New York: Columbia University Press.
18. Sun Lutang, 1915. Xing Yi Quan Xue: The Study of Form-Mind Boxing. Translated by Albert Liu, compiled and edited by Dan Miller. Pacific Grove, CA: High View Publications, 1993; reprinted Burbank, CA: Unique Publications, 2000. ISBN 9781883175030. Catalogue record: https://www.librarycat.org/lib/CtrSacredSciences/item/285521556
19. Xinhua, 20 May 2004. 促进健身气功健康发展 中国健身气功协会成立 (Chinese Health Qigong Association founded). Republished by the Health Qigong Management Center, 27 May 2004. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5401/c666481/content.html
20. Health Qigong Management Center, General Administration of Sport of China (ed.), 2003. 健身气功·六字诀 (Health Qigong Liu Zi Jue). Beijing: People’s Sports Publishing House (人民体育出版社). ISBN 9787500924326. Catalogue record: http://www.queshu.com/book/11392322/
21. Lü Shiming 吕实明, 2021. 健身气功·八段锦的编创与推广 (The compilation and promotion of Health Qigong Baduanjin). China Sports Daily, republished by the General Administration of Sport of China, 11 January 2021. https://www.sport.gov.cn/n20001280/n20745751/n20767239/c21422641/content.html
22. Chinese Health Qigong Association, 2021 (earlier edition 2008). Liu Zi Jue: Six Sounds Approach to Qigong Breathing Exercises. London: Singing Dragon. ISBN 9781839971990. Publisher page: https://uk.singingdragon.com/products/liu-zi-jue

Over de kwaliteit van de bronnen: [2], [7], [8], [14] en [15] zijn Chinese primaire teksten, gelezen in Wikisource-uitgaven; de vertalingen zijn onze eigen werkvertalingen. [1] is een officieel woordenboek en geeft moderne definities, geen historisch bewijs. [3], [4], [5], [6], [11], [16] en [17] zijn wetenschappelijke bronnen; [5] hebben we alleen via de beschrijving van de uitgever gecontroleerd, [17] via de voorpublicatieversie. [9] combineert de voorwoorden uit 1923 bij Sun Lutangs Quanyi shuzhen (zijn eigen en twee van anderen), gelezen in de tweetalige uitgave van een vertaler, met een kort artikel van de historicus Stanley Henning in een online herdruk. We gebruiken beide voor Sun Lutangs indeling van de drie kunsten en voor de politieke lezing van het grafschrift van 1669. [18] is het eigen boek van Sun Lutang uit 1915 in Engelse vertaling, alleen gecontroleerd via een vermelding in een bibliotheekcatalogus en de beschrijving van de uitgever; het boek zelf hebben we niet gelezen. [10] is een populaire samenvatting door een moderne auteur, vergeleken met een vermelding in een bibliotheekcatalogus; het boek uit 1881 zelf hebben we niet gezien. [13] is een publicatie van het Health Qigong Management Center, geschreven door Zhang Mingliang en Ma Ling. [19] is een bericht van een persbureau en [21] een terugblik die opnieuw is gepubliceerd door de Algemene Sportadministratie; [20] is een catalogusvermelding van het boek uit 2003, dat we niet hebben gezien; [22] hebben we alleen via de pagina van de uitgever gecontroleerd. [12] wordt alleen aangehaald voor de stand van het klinische onderzoek.