Daoyin: van de kaart uit Mawangdui tot de moderne qigong

Auteur: Raymond Hackland · Laatst nagekeken: 18 oktober 2026 · Leestijd: ongeveer 10 minuten

In het kort

• Waar het over gaat: Daoyin (导引, traditioneel 導引, dǎoyǐn), ‘leiden en trekken’, is de oude Chinese naam voor oefeningen die rekken, bewegen en ademen combineren. Dit artikel volgt daoyin van een passage in de Zhuangzi, via twee handschriften die in de 2e eeuw v.Chr. in een graf werden gelegd, tot de ‘qigong’ van de jaren 1950 en de Health Qigong-vormen van nu. Het is het eerste artikel van onze neigong-reeks.
• Wat het onderzoek zegt: De geschiedenis is ongewoon goed gedocumenteerd: een beschilderde kaart uit een graf dat in 168 v.Chr. werd gesloten, een bamboehandboek uit een graf van rond 186 v.Chr. en een lange reeks latere teksten. Wat deze oefeningen in moderne zin voor de gezondheid doen, is een andere vraag; de oude teksten geven traditionele opvattingen weer, geen geteste resultaten.
• Wat het betekent voor je beoefening: Uitademen op chui en xu, twee klanken die later deel werden van Liu Zi Jue, is al meer dan 2000 jaar geleden beschreven. De methode van zes klanken zelf is jonger, en de moderne qigong is een twintigste-eeuwse hervorming van deze tradities, geen ononderbroken kopie.

Wat de traditie zegt

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis), tenzij anders aangegeven.

De passage in de Zhuangzi. De vroegste algemeen bekende vermelding van daoyin staat in de Zhuangzi, de taoïstische klassieker die genoemd is naar Zhuangzi, die actief was in de tweede helft van de 4e eeuw v.Chr. De passage staat in hoofdstuk 15, Keyi (刻意, door James Legge vertaald als ‘Ingrained Ideas’), een van de ‘Buitenhoofdstukken’ (8–22). Guo Xiang (overleden 312 n.Chr.), die de overgeleverde versie van de tekst uitgaf, schreef alleen de ‘Binnenhoofdstukken’ (1–7) toe aan de tijd waarin Zhuangzi zelf leefde [1, 2]. Het origineel luidt: 吹呴呼吸，吐故納新，熊經鳥申，為壽而已矣；此導引之士，養形之人，彭祖壽考者之所好也 [1].

In onze vertaling: ‘Blazen en hijgen, uitademen en inademen, het oude uitstoten en het nieuwe opnemen, de gang van de beer en het strekken van de vogel: dat alles dient alleen een lang leven. Daar houden de beoefenaars van daoyin van, zij die het lichaam verzorgen, en zij die net zo oud willen worden als Pengzu’ [1]. Pengzu is een legendarische figuur, beroemd om zijn hoge leeftijd. Sommige uitgaven schrijven het woord als 道引 in plaats van 導引; de betekenis is dezelfde [1].

Drie dingen vallen op. Ten eerste verbindt de passage vanaf het begin adem en beweging: chui (吹, chuī, ‘blazen’) en xu (呴, xǔ, ‘hijgen’, warm uitademen) staan naast de oefeningen van ‘beer’ en ‘vogel’. Ten tweede komt chui terug onder de zes klanken van Liu Zi Jue, en een adem die xu heet ook, al wordt de latere klank met een ander karakter geschreven (噓, xū). Of het precies dezelfde adem was, vertellen de teksten niet. Ten derde is de passage geen lofzang. De volgende regels zeggen dat de wijze een lang leven bereikt ‘zonder daoyin’ (不導引而壽), door stilte en leegte in plaats van oefening [1]. De Zhuangzi ziet daoyin als een van meerdere bezigheden die de kern missen. De traditie die we hier volgen, groeide toch.

De kaart uit Mawangdui (gesloten in 168 v.Chr.). In 1973 vonden archeologen in graf 3 van Mawangdui, bij Changsha (Hunan), een lakdoos met zijden handschriften. Een gedateerd houten plankje in het graf legt de begrafenis vast in het twaalfde jaar van keizer Wen van Han, 168 v.Chr.; de handschriften zijn dus uiterlijk toen overgeschreven [3, 4]. Eén stuk zijde van ongeveer 50 cm hoog bevat twee teksten en een afbeelding: een kort begindeel bevat een tekst die bekendstaat als Quegu shiqi (却穀食氣, ‘Graan laten staan en qi eten’) en daarna een tekst over de vaten, en een kaart met oefenende figuren vult het grootste deel van de rest [5]. De gepubliceerde maten voor de lengte van het stuk lopen uiteen, van ongeveer 100 tot ongeveer 140 cm [5]. De kaart heeft geen eigen titel; moderne redacteuren noemden haar Daoyin tu (导引图, ‘daoyin-kaart’) [3].

De kaart toont 44 kleine beschilderde menselijke figuren, staand, buigend en strekkend; één houdt een staf vast. Ze is zwaar beschadigd, veel opschriften zijn onleesbaar, en wat de meeste mensen nu zien is een moderne reconstructie [3]. Sommige leesbare opschriften noemen klachten: ‘Rekken bij kniepijn’ (引膝痛), ‘Rekken bij doofheid’ (引聾). Andere noemen dieren of handelingen: een ‘kraanvogel’, een ‘aap’, de ‘beer’ (熊經, op de zijde 熊巠 geschreven) die ook in de Zhuangzi voorkomt, en figuur 34 met het opschrift yanghu (仰呼), ‘omhoogkijken en uitademen’ of ‘omhoogkijken en roepen’ [3]. We volgen hier de lijst van opschriften van de onderzoeker Louis Komjathy; een Engelse vertaling met tekstkritische noten publiceerde Donald Harper in 1998 [3]. Komjathy wijst er ook op dat de dierfiguren losse oefeningen zijn en nog geen reeks zoals het latere spel van de vijf dieren [3].

De tekst op dezelfde zijde is belangrijk voor de adem. De bewaarde Quegu shiqi is fragmentarisch, maar zegt dat ‘wie qi eet, xu en chui beoefent’ (食氣者為呴吹), en gebruikt xu en chui als ‘het hoofd zwaar voelt en de voeten licht’ [6]. In dit graf ligt dus een ademtekst met twee ademwoorden uit de Zhuangzi op dezelfde zijde als de oefenkaart.

De Yinshu uit Zhangjiashan (rond 186 v.Chr.). Een tweede vondst volgde in 1983–84 in graf 247 van Zhangjiashan, bij Jiangling (Hubei). Tussen juridische en wiskundige teksten lag een bamboehandschrift waarvan de titel, Yinshu (引书, traditioneel 引書, ‘Boek over trekken’ of ‘Boek over rekken’), op de achterkant van het eerste bamboelatje staat [7, 8]. Een kalender uit het graf laat zien dat de eigenaar in 186 v.Chr., het tweede jaar van keizerin Lü, of kort daarna stierf; daarom wordt de begrafenis meestal rond 186 v.Chr. gedateerd [4]. De historica Vivienne Lo, die de tekst vertaalde, citeert het eerste verslag van de opgravers: op grond van de grafgiften vond de begrafenis niet eerder plaats dan 186 v.Chr. en niet later dan het begin van de regering van keizer Jing (156 v.Chr.) [7]. Het handschrift werd vóór de begrafenis overgeschreven. Lo noemt het de vroegst bewaarde verhandeling over daoyin [7].

De Yinshu is een praktisch handboek. Het begint met een leefregel per seizoen, voor wassen, verzorging, eten, slaap en seks, die het ‘de weg van Pengzu’ noemt; daarna benoemt en beschrijft het tientallen oefeningen, veel ervan voor bepaalde klachten; en het sluit af met een uitleg waarom mensen ziek worden [7, 8]. Verschillende oefeningen komen overeen met opschriften op de kaart uit Mawangdui, waaronder de ‘beer’ [3].

Gebruikt de Yinshu uitademingsmethoden zoals chui, xu en hu? Ja, en daarin gaat het verder dan de Zhuangzi. De bamboelatjes en de officiële Chinese editie konden we niet inzien; wat volgt, berust op de editie en vertaling van Vivienne Lo [7] en op transcripties die Chinese onderzoekers hebben gepubliceerd [8, 9]. De Yinshu gebruikt drie benoemde uitademingen: chui (吹, op de latjes 炊 geschreven), xu (呴, geschreven 昫) en hu (呼, hū, geschreven 虖, 謼 of 嘑) [7, 9]. Eén passage raadt aan om naast het rekken ‘chui, xu, hu en het inademen van de fijnste qi van hemel en aarde’ te beoefenen (吹呴呼吸天地之精氣) [7, 8]. Een andere zegt bij een opgezette buik: ga op je rug liggen en doe met volle aandacht dertig keer chui; helpt dat niet, dan tien keer hu; helpt dat niet, dan tien keer xu; dan nog eens dertig keer chui; en sta pas op om te rekken als ook dat niet helpt [7, 9]. De tekst verbindt de ademvormen ook met de seizoenen (‘in de lente twee keer xu, een keer hu en een keer chui; in de zomer twee keer hu …’; hij geeft regels voor lente, zomer en winter, maar niet voor de herfst) en met emoties: ‘Bij vreugde snel xu, bij woede krachtig chui, om het in evenwicht te brengen’ [7, 8]. Een moderne analyse zet de ademmethoden op een rij die het handboek bij zijn 44 klachten gebruikt: xu, hu, chui, snel hu en xu, niet ademen (毋息), het inademen van ‘voedsel-qi’ (吸飯氣) en het inademen en inslikken van de fijnste qi [8]. He, si en xi staan niet op die lijst, en in de passages die we konden controleren, is niets te vinden van het latere schema van zes klanken met orgaankoppelingen.

Na de handschriften: een levende reeks teksten. Daoyin bleef niet begraven. Enkele mijlpalen, allemaal in overgeleverde teksten:

• Het spel van de vijf dieren. De officiële geschiedwerken Sanguozhi (三國志) en Hou Hanshu (後漢書) citeren de arts Hua Tuo, die door de krijgsheer Cao Cao werd ontboden: ‘De onsterfelijken van vroeger beoefenden daoyin: de gang van de beer en de blik van de uil, middel en lichaam trekken en rekken, alle gewrichten bewegen, om niet oud te worden. Ik heb een methode die het spel van de vijf dieren heet: de tijger, het hert, de beer, de aap en de vogel’ [10]. (De uitgave van de Sanguozhi schrijft 熊頸, ‘nek van de beer’; de Hou Hanshu heeft 熊經, zoals de Zhuangzi.) Komjathy dateert het spel van de vijf dieren mogelijk eind 2e eeuw n.Chr. [3].
• De Yangxing yanming lu. Dezelfde verzameling die als eerste de zes klanken beschrijft, in het hoofdstuk over het innemen van qi (服氣療病篇), heeft als volgende hoofdstuk een over ‘daoyin en massage’ (導引按摩篇), dat het spel van de vijf dieren beweging voor beweging beschrijft [11]. Zoals ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue uitlegt, wordt de tekst traditioneel aan Tao Hongjing (overleden 536) toegeschreven, en dateren onderzoekers de bewaarde verzameling tussen de 6e en de 8e eeuw.
• Geneeskunde. De Zhubing yuanhou lun (諸病源候論, ‘Over de oorsprong en verschijnselen van alle ziekten’), onder de Sui-dynastie in het Daye-tijdperk (605–618) samengesteld door de hofarts Chao Yuanfang en anderen, voegt keer op keer daoyin-aanwijzingen toe aan de beschrijvingen van aandoeningen, geciteerd uit een ‘Yangsheng fang daoyin fa’ (養生方導引法, ‘daoyin-methoden uit de recepten voor levensverzorging’) [12].
• De taoïstische canon. Verzamelingen zoals de Taiqing daoyin yangsheng jing (太清導引養生經), een anonieme tekst in de taoïstische canon uit de Ming-tijd, uit het Zhengtong-tijdperk (voltooid in 1445), bundelen oefenreeksen die aan legendarische onsterfelijken zoals Chisongzi worden toegeschreven [13].
• Liu Zi Jue krijgt bewegingen. Volgens de Chinese Health Qigong Association was Liu Zi Jue tot de Ming-dynastie alleen een ademoefening; pas teksten uit de Ming-tijd koppelen de klanken aan bewegingen [14].

Van daoyin naar ‘qigong’

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis).

Het woord dat dit alles nu samenvat, is jong. Volgens de historicus David Palmer kwam de term qigong (气功, qìgōng) daarvoor maar zelden voor; de kaderfunctionaris Liu Guizhen en zijn collega’s namen hem eind jaren 1940 in het zuiden van de provincie Hebei over voor de ademmethoden die ze onderwezen, en pas na 1949 werd hij een algemene term [15]. Een studie van Utiraruto Otehode en Benjamin Penny voegt een detail over de naamgeving toe: toen een medisch team in Hebei begin jaren 1950 de oefenwijze van Liu Guizhen onderzocht, wilden artsen van de Chinese geneeskunde die naqi daoyin (納氣導引) noemen, ‘qi opnemen en leiden’, maar de teamleider stelde qigong voor, omdat qi zowel als zuurstof in de westerse geneeskunde als als oorspronkelijke qi in de Chinese geneeskunde gelezen kon worden [16]. De bronnen verschillen over het moment; beide zijn het erover eens dat de naam een bewuste moderne keuze was.

In de jaren 1950 werd ‘qigongtherapie’ een verzamelnaam voor twee oefenwijzen die in medische instellingen werden onderwezen, te beginnen met het qigong-sanatorium in Tangshan, opgericht in 1954 [16]. Otehode en Penny concluderen dat qigongtherapie, hoewel gebaseerd op oude oefeningen, ‘eigenlijk een breuk met de traditie’ was: religieuze en ‘bijgelovige’ verklaringen werden geschrapt en vervangen door de medische theorie van die tijd [16]. Ze laten ook zien waar de moderne bewering van een 2000 jaar oude geschiedenis vandaan komt: oudere teksten beschrijven daoyin en tuna, die erop lijken, maar gebruiken nooit het woord qigong [16].

Health Qigong: standaardvormen. In 2003 bracht de Chinese Algemene Sportadministratie vier nieuw samengestelde ‘Health Qigong’-vormen uit, Yijinjing, Wuqinxi (het spel van de vijf dieren), Liu Zi Jue en Baduanjin, en verspreidde die door het hele land. In 2009 volgden er nog vijf, waaronder een Mawangdui daoyin shu (马王堆导引术), ‘daoyin-methode naar Mawangdui’ [17]. Die vorm is een moderne compositie, vernoemd naar de kaart; de kaart zelf is een verzameling losse oefeningen waarvan veel opschriften verloren zijn [3]. In de standaardvorm van Liu Zi Jue zijn de zes klanken xu, he, hu, si, chui en xi; beginners mogen ze stemhebbend oefenen, maar het doel is uiteindelijk geluidloos uitademen [18], zoals ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue uitgebreider beschrijft.

Wat de wetenschap zegt

Label voor dit deel: Eerste aanwijzingen (onderzoek naar moderne qigong) · Alleen traditie (de gezondheidsuitspraken van de oude teksten).

De teksten uit Mawangdui en Zhangjiashan geven weer wat hun schrijvers geloofden over ziekte en oefening. Ze zijn bewijs voor geschiedenis, niet voor medische effecten. Modern onderzoek bestudeert de moderne vormen. Voor Liu Zi Jue zijn dat vooral kleine studies bij mensen met een chronische longziekte, en een review uit 2020 wijst op methodologische zwakheden van die studies [19]. Wat over langzaam ademen zelf goed vaststaat, legt ons artikel over langzaam ademen en hartritmevariabiliteit uit.

Waar populaire beweringen verder gaan dan het bewijs

Label voor dit deel: Speculatief.

• ‘De kaart uit Mawangdui bewijst dat qigong duizenden jaren oud is.’ De kaart laat zien dat begeleid rekken met ademhaling in 168 v.Chr. werd beoefend. ‘Qigong’ als naam en als systeem is een schepping van de 20e eeuw, en Komjathy merkt op dat moderne beoefenaars de kaart hebben gebruikt als bewijs voor ‘oude qigong’, ‘wat ze niet is’ [3, 16].
• ‘De Mawangdui-vorm van Health Qigong is de eeuwenoude oefenreeks.’ Het is een moderne compositie uit 2009, vernoemd naar een beschadigde kaart met losse oefeningen [3, 17].
• ‘De Zes Helende Klanken zijn meer dan 2000 jaar oud.’ Ademen op chui en xu is zo oud [1, 6, 8]. De methode van zes klanken is voor het eerst vastgelegd tussen de 6e en de 8e eeuw [11].
• ‘Een ononderbroken lijn van Zhuangzi tot vandaag.’ Er zijn door de eeuwen heen veel overgeleverde teksten, maar ze vormen een familie van verwante oefeningen die steeds veranderden, niet één doorgegeven vorm.

Wat dit te maken heeft met de Zes Helende Klanken, qigong en neigong

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis); Raymonds manier van lesgeven is als zodanig aangegeven.

Liu Zi Jue is gegroeid uit de wereld van daoyin. De Zhuangzi noemt ademen op chui en xu al meer dan 2000 jaar geleden [1]. De zijde uit Mawangdui verbindt xu en chui met een oefenkaart [5, 6], en de Yinshu gebruikt chui, xu en hu bij bepaalde klachten, seizoenen en stemmingen [8, 9]. Drie van de latere zes klanken hebben dus een gedocumenteerde geschiedenis in de 2e eeuw v.Chr., al worden ze deels met andere karakters geschreven. De volledige reeks van zes uitademingen, ‘één manier van inademen, zes manieren van uitademen’, verschijnt voor het eerst in de Yangxing yanming lu, vastgelegd tussen de 6e en de 8e eeuw, en de bewegingen kwamen erbij in de Ming-tijd [11, 14]. De moderne Health Qigong Liu Zi Jue is de gestandaardiseerde vorm uit 2003 aan het eind van die lange ontwikkeling [17, 18]. Onze inleiding op de reeks, ‘Wat is neigong?’, beschrijft dat beoefenaars dit soort ademwerk ook neigong noemen, ‘innerlijk werk’.

Hoe Raymond de klanken onderwijst. In onze beoefening, zoals Raymond die onderwijst, is xi de klank van de drievoudige verwarmer voor het hele lichaam, zoals in de standaardvorm van 2003. Alle zes klanken worden door de mond uitgeademd, stemhebbend via de adem, niet als zang, en na verloop van tijd werken onze sessies toe naar een geluidloze uitademing, die ook de standaardvorm van 2003 nastreeft [18]. De adem blijft daarbij steeds langzaam en beheerst: geen snel ademen en geen adem inhouden. Zo onderwijzen we de klanken; het is geen uitspraak over wat de oude teksten voorschrijven. Sommige vroege teksten kennen ‘snelle’ uitademingen en niet ademen (毋息) [7, 8]; wij beschrijven die als geschiedenis, niet als instructie. Heb je gezondheidsklachten, lees dan eerst wie voorzichtig moet zijn met ademoefeningen.

Resonance Heritage Qi is een persoonlijke, door muziek ondersteunde beoefening, geïnspireerd op Liu Zi Jue: ermee verbonden, maar geen vervanging van de traditionele vorm of van lessen bij een leraar of lerares uit die traditie.

Hoe de reeks verdergaat

Dit is het eerste artikel van onze neigong-reeks. Hierna: ‘De adem in de klassieken: tuna, fuqi, lianqi en embryonale ademhaling’, over wat de oude ademtermen betekenden.

Bronnen

1. Zhuangzi 莊子, chapter 15, 刻意 (Keyi). Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/莊子/刻意
2. Hansen C. Zhuangzi. Stanford Encyclopedia of Philosophy, first published 17 December 2014, substantive revision 24 March 2024. https://plato.stanford.edu/entries/zhuangzi/
3. Komjathy L, 2024. Caption List of the Dǎoyǐn tú 導引圖 (Illustrations of Guided Stretching). Center for Daoist Studies, posted 15 July 2024. https://louiskomjathy.com/wp-content/uploads/2025/01/DaoyintuCaptionList_Komjathy.pdf ; cites Harper D, 1998, Early Chinese Medical Literature: The Mawangdui Medical Manuscripts, London: Kegan Paul International (Sir Henry Wellcome Asian Series), pp. 310–16 (bibliographic details checked in the Wellcome Collection catalogue, https://wellcomecollection.org/works/m6972qq7 ; the book itself not seen by us).
4. Pian Yuqian 骈宇骞. 《出土简帛书籍题记述略》提要 (summary of A survey of title notes in excavated bamboo and silk books). Confucian Bamboo and Silk Studies, Shandong University, accessed 18 October 2026. http://www.jianbo.sdu.edu.cn/info/1014/1295.htm ; see also Wellcome Collection, Daoyin tu (reconstruction), record rrb7c7cm. https://wellcomecollection.org/works/rrb7c7cm
5. Hunan Museum 湖南博物院. 文献考古史上的空前发现：马王堆汉墓帛书集粹 (Mawangdui silk manuscripts), section on 《阴阳十一脉灸经》乙本、《却谷食气》和《导引图》, accessed 18 October 2026. https://www.hnmuseum.com/sites/default/files/statics/zhutishoucang/03马王堆汉墓帛书集粹/BookOnSilk/collections5.html ; Mayanagi Makoto 真柳誠, 1987. Review of 馬王堆漢墓帛書〔肆〕 (Mawangdui silk manuscripts, vol. 4, 1985). Nihon Ishigaku Zasshi 33(2): 272–274. http://square.umin.ac.jp/mayanagi/paper03/mawangtui.html ; Zhou Shirong 周世荣 (Hunan Provincial Institute of Cultural Relics and Archaeology). 长沙马王堆汉墓导引图复原记 (How the Mawangdui Daoyin tu was restored), online repost dated 21 September 2012. http://qigong.arkoo.com/sf_0A82675FB6D64839882ABE8E5718B70F_17_zhangtiange.html
6. 馬王堆漢墓簡帛 Mawangdui Han tomb manuscripts: 去穀食氣 (Quegu shiqi). Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/馬王堆簡帛/去穀食氣
7. Lo V, 2014. How to do the Gibbon Walk: A Translation of the Pulling Book (ca. 186 BCE). Needham Research Institute Working Papers 3. Cambridge: Needham Research Institute. Description page: https://www.nri.cam.ac.uk/1569-2/ ; the PDF link on that page is broken, so we read the copy archived by the Internet Archive: https://web.archive.org/web/20211014011021/https://www.nri.org.uk/yinshu.pdf
8. Zhao Dan 赵丹, 2024. 张家山汉简《引书》内容简析 (A brief analysis of the content of the Zhangjiashan Yinshu). Chinese Medical Qigong Society, 27 August 2024 (from the proceedings of its 21st annual conference). https://www.cmqg.cn/Home/Details/fb68c8ae-7f31-45a6-905c-c29af38df429
9. Jiao Minjing 焦民敬. 說張家山漢簡《引書》的”引癉病之始也” (On the phrase 引癉病之始也 in the Zhangjiashan Yinshu). Fudan University Center for Research on Chinese Excavated Classics and Paleography. http://www.fdgwz.org.cn/Web/Show/4584 ; and Zhao Dan, Xu Feng, 2024. 读张家山汉简《引书》札记十九则 (Nineteen notes on the Zhangjiashan Yinshu). https://m.fx361.com/news/2024/0104/22881849.html
10. 三國志 Sanguozhi, juan 29 (biography of Hua Tuo); 後漢書 Hou Hanshu, juan 82B (biography of Hua Tuo). Chinese text, Wikisource editions, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/三國志/卷29 · https://zh.wikisource.org/wiki/後漢書/卷82下
11. Tao Hongjing (attributed). 養性延命錄 Yangxing yanming lu, chapters 服氣療病篇第四 and 導引按摩篇第五. Daoist Canon (Zhengtong Daozang) text, digital edition: Kanripo, KR5c0235, as in our Liu Zi Jue history article. https://www.kanripo.org/text/KR5c0235/002 ; also Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/養性延命錄
12. Chao Yuanfang 巢元方 et al. 諸病源候論 Zhubing yuanhou lun. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/諸病源候論
13. 太清導引養生經 Taiqing daoyin yangsheng jing. Chinese text, Wikisource edition (Zhengtong Daozang), accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/太清導引養生經 ; on the date of the Zhengtong Daozang (completed 1445): National Cultural Heritage Administration of China, 2017. 《正统道藏》《万历续道藏》即将复制出版 (news release, 31 December 2017). http://www.ncha.gov.cn/art/2017/12/31/art_722_146223.html
14. Chinese Health Qigong Association, 2016. 健身气功·六字诀功法源流 (Health Qigong Liu Zi Jue: origins of the method). Health Qigong Management Center, General Administration of Sport of China, published 20 December 2016. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5407/c781291/content.html
15. Palmer DA, 2005. Qigong. In Davis E (ed.), Encyclopedia of Contemporary Chinese Culture. London: Routledge. Pre-publication version: https://hub.hku.hk/bitstream/10722/194528/2/Content.pdf
16. Otehode U, Penny B, 2016. Qigong therapy in 1950s China. East Asian History 40. https://eah.anu.edu.au/40/Otehode-and-Penny/index.html
17. Health Qigong Management Center, General Administration of Sport of China, 2017. “我要上全运”：健身气功无锡滨湖区海选 (news report, 17 April 2017, with background on the 2003 and 2009 sets). https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5406/c798212/content.html
18. Zhang Mingliang, Ma Ling, 2016. 健身气功·六字诀养生撷萃 (Health Qigong Liu Zi Jue: essentials for nourishing life). Health Qigong Management Center, published 11 November 2016. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5407/c775164/content.html
19. Xiao L, Duan H, Li P, Wu W, Shan C, Liu X, 2020. A systematic review and meta-analysis of Liuzijue in stable patients with chronic obstructive pulmonary disease. BMC Complementary Medicine and Therapies 20:308. https://doi.org/10.1186/s12906-020-03104-1

Over de kwaliteit van de bronnen: [1], [6], [10], [11], [12] en [13] zijn Chinese primaire teksten; [11] lezen we in de Kanripo-uitgave van de tekst in de taoïstische canon, de andere in Wikisource-uitgaven. De vertalingen zijn onze eigen werkvertalingen. [6] is een moderne transcriptie van een beschadigd opgegraven handschrift. Bij de Yinshu konden we de bamboelatjes en de officiële editie (Zhangjiashan Han mu zhujian, 2001, herzien 2006) niet inzien; we citeren de tekst naar de editie en vertaling van Lo [7], vergeleken met transcripties die Chinese onderzoekers hebben gepubliceerd [8, 9]. De vormen die op de latjes staan, komen uit [7] en [9]; [9] hebben we deels alleen in fragmenten van een zoekmachine gelezen. [2], [3], [7], [15] en [16] zijn wetenschappelijke bronnen; Harpers vertaling uit 1998 wordt via [3] aangehaald en hebben we niet zelf gezien. [4] is een wetenschappelijk overzicht. [5] combineert een museumpagina, die we alleen in een fragment van een zoekmachine konden lezen omdat ze bij ons niet laadde, met twee wetenschappelijke beschrijvingen die we volledig hebben gelezen; ze noemen verschillende lengtes voor het stuk zijde. [14], [17] en [18] zijn officiële publicaties van de instantie die de Health Qigong-vormen heeft gemaakt en geven haar eigen visie weer. [19] wordt alleen aangehaald voor de stand van het klinische onderzoek.