Stilte en houding: zit- en staoefeningen in de innerlijke tradities

Auteur: Raymond Hackland · Laatst nagekeken: 18 oktober 2026 · Leestijd: ongeveer 10 minuten

In het kort

• Waar het over gaat: Chinese tradities leren al lang stil zitten en staan. Dit artikel leest de belangrijkste teksten: de Neiye over het uitlijnen van het lichaam, Zhuangzi’s ‘zitten in vergeten’ en ‘vasten van het hart’, de Zuowang lun uit de Tang-tijd, de boeddhistische meester Zhiyi, het neoconfucianistische ‘stil zitten’ van de broers Cheng en Zhu Xi, en de moderne staoefening (zhan zhuang). Het is het achtste artikel van onze neigong-reeks.
• Wat het onderzoek zegt: De teksten zijn goed gedocumenteerd, al zijn sommige auteurschappen omstreden. Er is onderzoek naar qigong en langzaam ademen, dat we in onze onderzoeksartikelen samenvatten; beweringen dat een houding meridianen opent of ‘interne kracht’ opbouwt, gaan verder dan dat onderzoek.
• Wat het betekent voor je beoefening: In taoïstische, boeddhistische en confucianistische bronnen komt hetzelfde advies terug: een rechtop en ontspannen lichaam, een rustige geest en een adem die stil en natuurlijk blijft.

Wat de traditie zegt

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis).

De Neiye: het lichaam uitlijnen. De ‘Innerlijke training’ (內業, Nèiyè), een hoofdstuk van de Guanzi (管子) over zelfcultivatie, verbindt houding en innerlijke toestand rechtstreeks: ‘Is het lichaam niet uitgelijnd, dan komt de deugd niet; is het innerlijk niet stil, dan is het hart niet geordend’ (形不正，德不來；中不靜，心不治) [1]. Als resultaat beschrijft het iemand wiens ‘vier ledematen uitgelijnd zijn en wiens bloed en qi stil zijn’ (四體既正，血氣既靜) [1], en het geeft een regel voor de geest: ‘Door stilte verkrijg je het; door onrust verlies je het’ (靜則得之，躁則失之) [1]. Het zegt ook dat wie ‘uitgelijnd en stil’ (正靜) kan zijn, een ontspannen huid, heldere ogen en oren, soepele pezen en sterke botten heeft [1]; dat is een traditionele bewering, geen bevinding.

Zhuangzi: vergeten en vasten. Twee beroemde passages in de Zhuangzi (莊子), een taoïstische klassieker die meer dan 2000 jaar geleden werd samengesteld, geven stilte een filosofische betekenis. In hoofdstuk 6 zegt Yan Hui tegen Confucius dat hij kan ‘zitten en vergeten’ (坐忘, zuòwàng): ‘Ik laat ledematen en lichaam vallen, laat waarneming en verstand los, verlaat de vorm, leg de kennis af en word één met de grote doordringing. Dat heet zitten en vergeten’ (墮枝體，黜聰明，離形去知，同於大通，此謂坐忘) [2]. In hoofdstuk 4 beschrijft Confucius het ‘vasten van het hart’ (心齋, xīnzhāi): ‘Maak je intentie één. Luister niet met je oren maar met je hart; luister niet met je hart maar met je qi … Qi is leeg en wacht op de dingen. Alleen de Weg verzamelt zich in leegte. Leegte is het vasten van het hart’ (无聽之以耳而聽之以心，无聽之以心而聽之以氣……氣也者，虛而待物者也。唯道集虛。虛者，心齋也) [3]. Hetzelfde hoofdstuk waarschuwt tegen ‘zitten terwijl je rent’ (坐馳): het lichaam stil, de geest rent [3]. Dit zijn literaire en filosofische teksten; een ademtechniek beschrijven ze niet.

De Zuowang lun en zijn omstreden auteur

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis; auteurschap omstreden).

In de Tang-tijd maakten taoïstische schrijvers van Zhuangzi’s uitdrukking een methode. De bekendste tekst is de Zuowang lun (坐忘論, Verhandeling over zitten in vergeten), traditioneel toegeschreven aan de taoïstische meester Sima Chengzhen (司馬承禎, 647–735) [4, 7]. Die citeert Zhuangzi’s definitie en voegt toe: ‘Aan het begin van het leren van de Weg moet je rustig zitten, het hart verzamelen en de wereld van de dingen achter je laten’ (學道之初，要須安坐，收心離境) [4].

De toeschrijving is omstreden. De geannoteerde vertaling van Livia Kohn uit 1987 volgt de traditionele toeschrijving [12], maar er zijn twee verschillende Tang-teksten met deze titel: de lange in zeven fasen en een korte, in 829 uitgehouwen op een stele op de berg Wangwu [7, 8]. De steletekst noemt een taoïst genaamd Zhao Jian (趙堅) als auteur van de tekst in zeven fasen en bekritiseert die als ‘zitten terwijl je rent, niet zitten in vergeten’ [8]. De geleerde Zhu Yueli en Jinhua Jia, in een studie uit 2016, concluderen dat de tekst in zeven fasen waarschijnlijk van Zhao Jian is [7, 8]. Over de korte tekst verschillen ze van mening: Zhu houdt hem waarschijnlijk voor Sima’s eigen werk, Jia betoogt dat hij niet van Sima is en mogelijk van de taoïstische priesteres Liu Moran [7, 8]. Eeuwen later keerde een neoconfucianist hetzelfde woord tegen Sima: ‘Sima Ziwei schreef ooit een Zuowang lun; dat noemt men zitten terwijl je rent’ (司馬子微嘗作坐忘論，是所謂坐馳也) [13]; Ziwei was de bijnaam van Sima Chengzhen [14]. De uitspraak is overgeleverd onder de woorden van de broers Cheng, die we hieronder tegenkomen; de Jinsi lu, een bloemlezing samengesteld door Zhu Xi en Lü Zuqian, schrijft haar toe aan Cheng Yi [14], en Zhu Yueli merkt op dat niet te zeggen is welke van de twee teksten hij bedoelde [8].

Boeddhistisch zitten: Zhiyi

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis).

Enkele van de meest gedetailleerde vroege aanwijzingen voor de houding komen uit het boeddhisme. De meester Zhiyi (智顗) uit de Sui-tijd, wiens korte meditatiehandboek we aanhaalden in ons artikel ‘De drievoudige verwarmer: “een naam maar geen vorm”’, leert vijf ‘afstemmingen’: van voeding, slaap, lichaam, adem en geest [5]. Voor het lichaam beschrijft hij de halve en de volle lotuszit en zegt hij dat de rug rechtop moet zijn, ‘de ruggengraat niet gebogen en niet opgetrokken’ (令脊骨勿曲勿聳); de regel is ‘niet slap en niet gespannen’ (不寬不急) [5]. Voor de adem noemt hij vier soorten. Adem die je hoort, is ‘wind’; adem die geluidloos maar geblokkeerd is, is ‘hijgen’; adem die geluidloos en vrij maar grof is, is ‘qi’; alleen adem die ‘zonder geluid, zonder blokkade, niet grof, onafgebroken in en uit gaat, alsof hij er is en alsof hij er niet is’ (不聲不結不麁，出入綿綿，若存若亡), is ware ‘adem’ (息) [5].

Neoconfucianistisch stil zitten

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis).

Confucianisten uit de Song-tijd namen het stil zitten (靜坐, jìngzuò) over en probeerden het te onderscheiden van boeddhistische meditatie. De belangrijkste figuren waren de broers Cheng Hao (1032–1085) en Cheng Yi (1033–1107) [16]. Een van hun bekendste leerlingen was Xie Liangzuo (謝良佐, bijnaam Xiandao 顯道) [15]. Toen Cheng Hao hem zei dat zijn leerlingen hem alleen nazeiden, en vroeg waarom ze het niet in praktijk brachten, vroeg Xie hoe, en Cheng antwoordde: ‘Zit voorlopig stil’ (且靜坐); en Cheng Yi ‘prees iedereen die hij stil zag zitten als goed in leren’ (每見人靜坐，便歎其善學) [9]. Zhu Xi (朱熹, 1130–1200) [16] zei tegen een leerling dat wie geen dagelijkse verplichtingen had, ‘de halve dag stil kon zitten en de halve dag lezen’ (半日靜坐，半日讀書) [6]. Hij trok een duidelijke grens: ‘Stil zitten is niet bedoeld als het chan-zitten en in concentratie gaan, waarbij je het denken afsnijdt. Verzamel alleen het hart en laat het niet afdwalen naar loze gedachten’ (靜坐非是要如坐禪入定，斷絕思慮。只收斂此心，莫令走作閑思慮) [6]. Voor Zhu Xi ondersteunde stil zitten het leren en het handelen; het was geen manier om zich uit de wereld terug te trekken [16].

Staoefening: zhan zhuang

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis; steunt op secundaire bronnen).

Stilstaan in een vaste houding, zhan zhuang (站樁, zhàn zhuāng, ‘staan als een paal’), is vooral bekend via Wang Xiangzhai (王薌齋, 1886–1963). Hij wordt meestal beschreven als leerling van de xingyiquan-meester Guo Yunshen, die we tegenkwamen in ‘Binnen en buiten: neijia, waijia en het grafschrift van 1669’; sommige tijdgenoten betwijfelden of Guo hem rechtstreeks lesgaf, al noemt een document uit 1928 hem onder Guo’s leerlingen [10]. In de jaren 1920 stichtte hij op basis van het xingyiquan het yiquan (意拳), dat sommige van zijn leerlingen dachengquan noemden; hij liet de vaste reeksen van oudere stijlen los en maakte de staoefening tot de basis ervan [10]. In zijn eigen Yiquan zhenggui (意拳正軌), ondertekend in 1929, schrijft hij dat vaardigheid in het gevecht ‘de staoefening en het omzetten van kracht als wortel en begin moet nemen’ (須以站樁換勁為根始) [17]. Een studie van Enrico Storti uit 2026, die vooral steunt op een verslag van Wangs dochter en zijn leerling Yu Yongnian, beschrijft twee fasen: een vroege, gericht op het gevecht, en een vanaf ongeveer 1945 waarin gezondheid en qigong de overhand kregen. Vanaf 1958 gaf Wang les in zhan zhuang in het Guang’anmen-ziekenhuis in Peking [10]. Veel verhalen over Wangs vechtvaardigheid komen van zijn eigen leerlingen; Storti haalt zelf een boek uit 2026 aan dat de ‘legenden en geheimen’ van de yiquan-geschiedenis onderzoekt. We geven de biografie weer zoals ze verteld wordt, niet als onafhankelijk bevestigd.

De houding in Liu Zi Jue. Ook de standaardvorm van 2003 van Health Qigong Liu Zi Jue begint met een stahouding. De ‘voorbereidende houding’ (预备势) luidt volgens uittreksels die de krant China Sports Daily (中国体育报) in 2005 publiceerde: ‘voeten parallel, ongeveer op schouderbreedte, knieën licht gebogen; hoofd rechtop en nek recht, kin licht ingetrokken, ruggengraat rechtop en borst licht teruggenomen; armen hangen natuurlijk, het hele lichaam gecentreerd; lippen en tanden gesloten, de tongpunt plat en licht tegen het gehemelte; de blik naar voren en omlaag’ [11]. Dezelfde uittreksels voegen toe: natuurlijk in- en uitademen door de neus; licht glimlachen, de geest rustig en het hele lichaam ontspannen houden. Als veelgemaakte fouten noemen ze knieën die te gestrekt of te veel gebogen zijn, waardoor heupen en knieën gespannen raken, en het optillen van borst en hoofd met de blik in de verte [11]. Ze beweren ook dat de houding de ren– en du-meridianen verbindt [11]; dat is een traditionele bewering, geen gemeten effect.

Wat de wetenschap zegt

Label voor dit deel: Eerste aanwijzingen.

Systematische reviews van qigong en tai chi, waarin ook zit- en staoefeningen voorkomen, vat ons artikel Qigong en tai chi: wat systematische reviews zeggen samen; voor de meeste uitkomsten zijn er eerste aanwijzingen, en de kwaliteit van de studies is vaak laag. Wat langzaam ademen met de hartritmevariabiliteit doet, legt ons artikel over langzaam ademen en hartritmevariabiliteit uit. Onderzoek dat de historische beweringen in dit artikel toetst, zoals een verband tussen een uitgelijnde houding en de beweging van qi, hebben we niet gevonden.

Waar populaire beweringen verder gaan dan het bewijs

Label voor dit deel: Speculatief.

• ‘De juiste houding opent de meridianen.’ De meridianen zijn een traditioneel begrip, en we kennen geen studie die meet dat ze in een bepaalde houding opengaan.
• ‘Staoefening bouwt interne kracht op.’ Stilstaan in een halve hurkzit is zwaar spierwerk; of het meer opbouwt dan kracht en uithoudingsvermogen, is niet aangetoond.
• ‘Langer is altijd beter.’ Staan met gebogen knieën belast de knieën, en de aanwijzingen voor de vorm van 2003 waarschuwen zelf tegen te veel gebogen knieën [11]. Heb je gezondheidsklachten, lees dan eerst wie voorzichtig moet zijn met ademoefeningen.
• ‘Stilte betekent de geest helemaal leegmaken.’ De bronnen zijn het niet eens. Zhuangzi spreekt van vergeten, Zhiyi van concentratie, en Zhu Xi wijst het ‘afsnijden van het denken’ uitdrukkelijk af [2, 5, 6].

Wat dit te maken heeft met de Zes Helende Klanken, qigong en neigong

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis); Raymonds eigen aanpak is als zodanig aangegeven, en het verband dat hij legt met de wetenschap van trilling heeft het label Speculatief.

De zes klanken verschijnen voor het eerst in de Yangxing yanming lu, een tekst die traditioneel wordt toegeschreven aan Tao Hongjing (gest. 536) en voor het eerst werd vastgelegd tussen de 6e en de 8e eeuw; zie de geschiedenis van Liu Zi Jue. De hierboven beschreven tradities van stil zitten en staan zijn niet hetzelfde, maar de overlap is echt. Het handboek waaruit we Zhiyi’s houdingsregels aanhaalden, vermeldt ook dat sommige leraren zes ademvormen tegen ziekte gebruikten [5]; de standaardvorm van 2003 begint in een stille, rechtopstaande houding [11]; en Zhiyi’s ‘ware adem’, zonder geluid, alsof hij er is en alsof hij er niet is [5], beschrijft iets wat dicht bij een geluidloze uitademing komt. Eén verschil zeggen we ronduit: de hierboven beschreven tradities van zitten en staan beschrijven een beoefening in stilte, terwijl een beoefening met muziek klank van buitenaf toevoegt.

Hoe Raymonds beoefening zich hiertoe verhoudt. Raymonds beoefening wordt geleid door de adem: je ademt rustig in door de neus en ademt de zes klanken uit door de mond, ‘stemhebbend via de adem’, niet als zang, en werkt na verloop van tijd toe naar een geluidloze uitademing. De adem blijft steeds langzaam en beheerst, zonder adem inhouden en zonder snel ademen. Hij leert de klanken staand, in de wuji-houding (無極, ‘zonder grens’), voor wie comfortabel kan staan. Neidan leert hij niet.

Label voor de volgende alinea: Speculatief, op basis van Raymonds eigen beschrijving. Raymond verbindt de klanken met de wetenschap van geluid en trilling: in theorie zou de stemhebbende adem de organen kunnen bereiken en in trilling brengen. Dat is niet aangetoond, en hij beweert niet dat het zo werkt; wat je kunt voelen, is de trilling van je eigen stem, zoals Wat is resonantie? uitlegt, en we kennen geen metingen waarbij een bepaalde klank een bepaald orgaan in trilling brengt (zie ons artikel over klinkers en formanten). Daarnaast gebruikt hij een visualisatie in de geest van neigong: je stelt je voor dat je zelf de resonantie bent, die met elke klank naar het bijbehorende orgaan reist, en met xi door het hele lichaam (de drievoudige verwarmer). Dat berust op zijn eigen ervaring en die van zijn deelnemers, niet op een wetenschappelijke bevinding; hij omschrijft zijn werk als een brug tussen de wetenschap en de ervaring. Niets hiervan is een gezondheidsclaim.

Resonance Heritage Qi is een persoonlijke, door muziek ondersteunde beoefening, geïnspireerd op Liu Zi Jue: ermee verbonden, maar geen vervanging van de traditionele vorm of van lessen bij een leraar of lerares uit die traditie.

Hoe de reeks verdergaat

Dit is voorlopig het laatste artikel van onze neigong-reeks. Wil je bij het begin beginnen, lees dan ‘Wat is neigong? Een introductie’.

Bronnen

1. 管子 Guanzi, chapter 49, 內業 Neiye. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/管子/第49篇內業
2. 莊子 Zhuangzi, chapter 6, 大宗師 Dazongshi. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/莊子/大宗師
3. 莊子 Zhuangzi, chapter 4, 人間世 Renjianshi. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/莊子/人間世
4. 坐忘論 Zuowang lun, attributed to Sima Chengzhen 司馬承禎 (seven-stage text). Chinese text, Wikisource edition (from 全唐文, juan 924), accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/坐忘論
5. Zhiyi 智顗. 修習止觀坐禪法要 Xiuxi zhiguan zuochan fayao, chapters 4, 調和 (adjusting body, breath and mind), and 9, 治病 (treating illness). Chinese text, Wikisource edition (from the Taishō canon), accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/修習止觀坐禪法要
6. 朱子語類 Zhuzi yulei, juan 12 (持守) and 116. Chinese text, Wikisource editions, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/朱子語類/012 ; https://zh.wikisource.org/wiki/朱子語類/116
7. Jia J, 2016. Study on the two Daoist treatises of “Sitting in Oblivion”. Studies in Chinese Religions 2(3):265–280. https://doi.org/10.1080/23729988.2016.1245979 (abstract read)
8. Zhu Yueli 朱越利, 2000. 《坐忘論》作者考 (A study of the authorship of the Zuowang lun). 炎黃文化研究 Yanhuang wenhua yanjiu 7:99–104; reprinted in his 道教考信集 (Jinan: Qilu shushe, 2014). Read in the online reprint, Daoyin wenhua, parts 1 and 2, August and September 2019, accessed 18 October 2026. https://www.daoisms.com.cn/2019/08/16/6073/ ; https://www.daoisms.com.cn/2019/09/11/6071/
9. 二程外書 Er Cheng waishu, juan 12. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/二程外書/卷12
10. Storti E, 2026. Wang Xiangzhai and the theory of martial creation. Martial Arts Studies 21:15–29. https://doi.org/10.18573/mas.254
11. 健身气功·六字诀 (serialisation), chapter 4, 预备势 (preparatory stance). China Sports Daily (中国体育报), 25 March 2005, republished by Sina Sports, accessed 18 October 2026. https://sports.sina.cn/sa/2005-03-25/detail-ikftssaq0541200.d.html?vt=4
12. Kohn L, 1987. Seven Steps to the Tao: Sima Chengzhen’s Zuowanglun. Nettetal: Steyler Verlag (Monumenta Serica Monograph Series 20). Publisher’s description read, accessed 18 October 2026. https://www.monumenta-serica.de/monumenta-serica/publications/monographs/Catalog/Seven-Steps-to-the-Tao.php
13. 二程遺書 Er Cheng yishu, juan 2A (二先生語二上). Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/二程遺書/卷02
14. Zhu Xi 朱熹 and Lü Zuqian 呂祖謙 (comp.). 近思錄 Jinsi lu, juan 4 (存養). Chinese text, Wikisource edition (Siku quanshu), accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/近思錄_(四庫全書本)/卷04
15. 宋史 Song shi, juan 428 (道學二), biography of Xie Liangzuo 謝良佐. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/宋史/卷428
16. Tiwald J. Song-Ming Confucianism. Stanford Encyclopedia of Philosophy, first published 19 March 2020, substantive revision 30 April 2025. https://plato.stanford.edu/entries/song-ming-confucianism/
17. Wang Xiangzhai 王薌齋 (signed Wang Yuseng 王宇僧), 1929. 意拳正軌 Yiquan zhenggui, section 樁法換勁. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/意拳正軌

Over de kwaliteit van de bronnen: [1] tot en met [6], [9], [13] tot en met [15] en [17] zijn Chinese primaire teksten, gelezen in Wikisource-uitgaven, waarvan sommige maar gedeeltelijk zijn nagelezen; de vertalingen zijn onze eigen werkvertalingen. Voor het auteurschap van de Zuowang lun steunen we op [7] (een peer-reviewed artikel waarvan we alleen de samenvatting hebben gelezen), [8] (de studie van een Chinese geleerde, voor het eerst verschenen in 2000 en gelezen in een online herdruk) en, voor de traditionele opvatting, de beschrijving van de uitgever van [12]. De levensjaren van de broers Cheng en van Zhu Xi volgen [16]. De biografie van Wang Xiangzhai komt vooral uit één recent peer-reviewed artikel [10], dat zelf grotendeels steunt op een verslag van zijn dochter en een leerling; zijn leer over de staoefening citeren we uit zijn eigen tekst [17]. De houding van Liu Zi Jue citeren we uit uittreksels van de vorm van 2003 die in 2005 in een sportkrant verschenen [11], niet uit het officiële boek uit 2003, dat we niet hebben gezien.