Klinkers en formanten: de akoestiek van de zes klanken

Auteur: Raymond Hackland · Laatst nagekeken: 18 oktober 2026 · Leestijd: ongeveer 9 minuten

In het kort

• Waar het over gaat: Een inleiding in hoe je stem haar klankkleur krijgt. Stemonderzoekers beschrijven dat met het bron-filtermodel: een geluidsbron (je stembanden, of stromende lucht) en een filter (de vorm van je keel, mond en lippen). De pieken van dat filter heten formanten. Daarna kijken we wat de zes klanken van Liu Zi Jue akoestisch zijn.
• Wat het onderzoek zegt: Het bron-filtermodel en formanten zijn leerboekkennis uit de akoestiek en fonetiek. Twee van de zes klanken zoals wij ze schrijven, SSSSS en SHHHH, zijn vooral sisgeluid (fricatieven). De andere vier, CHOOO, HAAAA, WHOOO en HEEE, worden gedragen door een klinkervorm. Als je de klanken ademt in plaats van ze stemhebbend te laten klinken, zoals de standaardvorm uiteindelijk nastreeft, filteren de klinkervormen nog steeds het ademgeruis, net als bij fluisteren.
• Wat het betekent voor je beoefening: Als je de vorm van je mond verandert, verandert de klank echt. Dat is de stevige, natuurkundige kant van de zes klanken. De koppeling van elke klank aan een orgaan is een aparte, traditionele betekenislaag, geen akoestisch effect.

Wat de wetenschap zegt

Bron en filter. Label: Goed onderzocht. Een gangbare manier om de stem te beschrijven is het bron-filtermodel. Een bron maakt een ruwe klank met veel frequenties, en het spraakkanaal (de luchtweg van de stembanden tot de lippen) filtert die: sommige frequenties worden sterker, andere zwakker. Dat filter verander je voortdurend met je tong, kaak, lippen en zachte gehemelte [1]. Er zijn twee hoofdsoorten bronnen. Bij stemhebbende klanken maken de trillende stembanden een zoemend geluid met een regelmatige toonhoogte en een reeks boventonen. Bij fluisteren en bij sisklanken trillen de stembanden niet; in plaats daarvan maakt wervelende lucht breedbandige ruis, een mengsel van heel veel frequenties, die fluisteren zijn winderige klank geeft [1]. Het model is een vereenvoudiging, want bron en filter beïnvloeden elkaar een beetje [1]. Als werkbeeld verklaart het wel heel veel.

Formanten: de pieken die een klinker maken. Label: Goed onderzocht. Het filter heeft resonanties. In ons artikel Wat resonantie is beschreven we het spraakkanaal als een buis met eigen resonanties. De brede pieken die daardoor in het spectrum van de klank ontstaan, heten formanten en worden van onderen af genummerd: F1, F2, F3 enzovoort. In deze betekenis definieerde de spraakonderzoeker Gunnar Fant de term in 1960. Strikt genomen hoort een resonantie bij het spraakkanaal en een formant bij de klank, maar hun frequenties liggen meestal dicht bij elkaar [2]. In talen zoals het Engels herkennen luisteraars klinkers vooral aan F1 en F2; F3 speelt een kleinere rol, en de hogere formanten bepalen vooral de klankkleur van de stem [1].

Wat F1 en F2 verschuift. Label: Goed onderzocht. Bij gesproken klinkers ligt de eerste resonantie meestal tussen ongeveer 200 Hz, bij een kleine mondopening, en 800 Hz; als je je mond verder opent, stijgt ze. De tweede ligt tussen ongeveer 800 en 2.000 Hz en hangt vooral af van waar de tong het kanaal vernauwt. Ook het ronden of spreiden van de lippen verschuift de resonanties [1]. Deze waarden passen het best bij volwassen stemmen, vooral die van mannen. Vrouwen en kinderen hebben een korter spraakkanaal, waardoor hun formanten hoger liggen [1, 12], en ‘ie’ heeft een bijzonder hoge F2. In een grote studie naar het Amerikaans-Engels (45 mannen, 48 vrouwen en 46 kinderen van 10 tot 12 jaar) had de ‘aa’ gemiddeld een F1 van ongeveer 770 Hz bij mannen, 940 Hz bij vrouwen en 1.000 Hz bij kinderen, en de ‘ie’ een F2 van ongeveer 2.320, 2.760 en 3.080 Hz [12]. Een wijd open ‘aa’ heeft dus een hoge F1. ‘Ie’ en ‘oe’ hebben allebei een kleine opening en een lage F1. Dat ze zo verschillend klinken, komt vooral doordat de tong het kanaal op een andere plek vernauwt (voorin bij ‘ie’, verder naar achteren bij ‘oe’, met geronde lippen) [1]. Stemonderzoekers zetten klinkers vaak uit in een vlak met F1 en F2 als assen, die ruwweg overeenkomen met de kaakhoogte en de tongpositie [1].

Toonhoogte en klinker staan grotendeels los van elkaar. Label: Goed onderzocht. De toon die je zingt, wordt vooral door de bron bepaald; de klinker door het filter. Je kunt op één toon van ‘oe’ via ‘aa’ naar ‘ie’ gaan: de kleur verandert, de toon blijft gelijk [1]. Zangers vormen hun spraakkanaal soms zo dat een resonantie samenvalt met de gezongen toon; dat maakt hem luider voor dezelfde inspanning [1]. Kortom: de klinker en de toonhoogte van een klank zijn twee verschillende dingen.

Sisklanken: fricatieven. Label: Goed onderzocht. Bij een fricatief zoals s, sj of f vernauwen tong, tanden of lippen de luchtweg zo sterk dat de lucht gaat wervelen en ruis maakt [1, 3]. De vernauwing verdeelt het kanaal in twee delen, en bij stemloze fricatieven vormt vooral de kleine ruimte vóór de vernauwing, naar de lippen toe, het geruis [3]. Hoe korter die voorste ruimte, hoe hoger het geruis: de Engelse s heeft haar hoofdpiek rond 4 tot 5 kHz, de Engelse sh (vergelijkbaar met de Nederlandse sj) meestal rond 2,5 tot 3 kHz [3]. Deze sisklanken zijn luid omdat de luchtstraal tegen de tanden botst [3]. Het Standaardchinees heeft drie zulke sisklanken (in pinyin geschreven als s, sh en x); hun ruis ligt het hoogst bij s, het laagst bij sh en daartussen bij x [3].

Gefluisterde klinkers hebben ook formanten. Label: Goed onderzocht. Zonder trillende stembanden heeft een gefluisterde klinker geen toonhoogte in de gewone zin. Het spraakkanaal filtert het ademgeruis wel nog steeds, zodat de klinker herkenbaar blijft, al minder zeker dan bij stemhebbende spraak. Gemeten formanten liggen bij gefluisterde klinkers meestal wat hoger dan bij stemhebbende [4, 5].

Wat de zes klanken akoestisch zijn. Label: Goed onderzocht (fonetiek) · Alleen traditie (de traditionele uitspraken en mondvormen). Op onze hoofdsite zijn de zes klanken geschreven als Engelsvriendelijke, aangehouden klanken: SSSSS (longen), CHOOO (nieren), SHHHH (lever), HAAAA (hart), WHOOO (milt) en HEEE (drievoudige verwarmer) [6]. De Chinese karakters erachter worden in het huidige Standaardchinees (pinyin) gelezen als si, chui, xu, he, hu en xi. Fonetisch:

• SSSSS (si, 呬): een aangehouden s, een sisklank met hoogfrequente ruis [3]. In het Standaardchinees is si een s gevolgd door een bijzondere ‘apicale’ klinker [7]. Volgens de instructies van de standaardvorm blijven de tanden op elkaar en voel je trilling en koelte bij de voortanden [8].
• SHHHH (xu, 嘘): een aangehouden, sj-achtig gesis. In het Standaardchinees begint xu met x, een sisklank waarbij het voorste deel van de tong dicht bij het gehemelte ligt, gevolgd door de geronde klinker ü (zoals de Nederlandse uu) [7]. In de standaardvorm trek je de lippen iets breed en laat je de lucht tussen de kiezen door en via de mondhoeken naar buiten [8].
• CHOOO (chui, 吹): een affricaat, een korte afsluiting die opengaat in een sisklank (ch) [7], gevolgd door een geronde ‘oe’. In het Standaardchinees glijdt de lettergreep verder richting ‘ei’ [7], en de standaardvorm beschrijft hem als de enige klank met een bewegende mondvorm, in drie stappen: ch, u, i [8].
• HAAAA (he, 呵): ademgeruis, gevolgd door een open ‘aa’ met een hoge F1 [1]. In het Standaardchinees heeft he een andere klinker, een ongeronde halfgesloten achterklinker, geen ‘aa’ [7]. Interessant: de Chinese Health Qigong Association vermeldt dat één school, de Emei-school, het karakter als ha leest [9].
• WHOOO (hu, 呼): ademgeruis dat overgaat in een geronde ‘oe’ [1, 7]. De standaardvorm vraagt om geronde, iets naar voren gestoken lippen, ‘alsof je een kaars uitblaast’ [8].
• HEEE (xi, 嘻): ademgeruis dat overgaat in een voorste ‘ie’. In het Standaardchinees begint xi met dezelfde x-sisklank als xu [7]. In de standaardvorm houd je de tanden op elkaar, de kiezen licht gesloten en de mondhoeken naar achteren getrokken [8].

Akoestisch zijn dus twee klanken vooral wrijvingsgeruis, en vier zijn klinkervormen die door een medeklinker worden geopend. In het Standaardchinees is de h van he en hu geen lichte Nederlandse h, maar een wrijfklank bij het zachte gehemelte, verder achter in de mond (ongeveer zoals de ch in ‘lachen’) [7], en de x van xu en xi is een sisklank [7]. Ook in het Chinees beginnen dus alle zes lettergrepen met wrijvingsgeruis, chui na een korte afsluiting.

Geademd of met stem? Label: Alleen traditie (de instructies) · Goed onderzocht (de akoestiek). Ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue legt uit dat de vroegste bewaarde beschrijving van de zes klanken om een hoorbare adem vraagt, terwijl de standaardvorm van 2003 beginners de klanken met stem laat oefenen en uiteindelijk een uitademing zonder klank nastreeft [10, 11]. Akoestisch vervangt een geademde klank de zoemende stembanden door ademgeruis, en de mondvormen filteren dat nog steeds. De instructies van de standaardvorm beschrijven precies dat: houd de mondvorm vast, adem uit zonder stem, en de adem zelf klinkt bijna als de lettergreep [8]. Dat is wat de akoestiek zou voorspellen. In onze beoefening worden alle zes klanken door de mond uitgeademd, stemhebbend via de adem, niet als zang, en na verloop van tijd wordt de uitademing stil. Zo onderwijzen we ze.

Waar populaire beweringen verder gaan dan het bewijs

Label voor dit deel: Speculatief.

• ‘Elke klank laat zijn orgaan trillen.’ Wat van klank tot klank verandert, is de vorm van het spraakkanaal en dus de filtering van de klank [1]. We kennen geen metingen die laten zien dat een bepaalde klinker of sisklank een bepaald orgaan in resonantie brengt; zacht lichaamsweefsel is sterk gedempt, zoals we uitleggen in Wat resonantie is.
• ‘De klank heeft een helende frequentie.’ Een klinker is geen losse frequentie, maar een patroon van formanten, en dezelfde klinker kun je op elke toon zingen [1]. Een sisklank zoals s spreidt zijn energie over duizenden hertz [3]. De frequenties die onze hoofdsite aan de klanken koppelt (396 tot 963 Hz), zijn solfeggiogetallen [6]. We gebruiken ze als muzikale tonen, buiten de gangbare concertstemming van 440 Hz. Ze horen bij de muziek, niet bij de akoestiek van de klank zelf, en we schrijven ze geen gezondheidseffect toe; zie ons artikel over solfeggiofrequenties.
• ‘De oorspronkelijke uitspraak is bekend.’ De Chinese Health Qigong Association beschrijft dat scholen he en si verschillend uitspreken, en meldt dat de uitspraken van de standaardvorm pas werden vastgelegd na overleg met specialisten in de Chinese klankleer, die het over si niet allemaal eens waren, en met een tekst uit de Qing-tijd over spraakklanken [9].

Wat dit met de Zes Helende Klanken, qigong en neigong te maken heeft

Label voor dit deel: Goed onderzocht (akoestiek) · Alleen traditie (koppelingen aan organen en Vijf Fasen, qi).

De akoestiek is het deel dat je kunt horen en meten. Elk van de zes klanken is een andere vorm van je spraakkanaal en dus een ander filter op je adem. Als je een klank stemhebbend laat klinken, vormen formanten de boventonen van je stembanden; als je hem ademt, vormen ze in plaats daarvan de ruis. Van SSSSS naar HAAAA gaan is natuurkundig gezien de stap van een smal gesis bij de voortanden naar een open klinker met een hoge eerste formant. Daarom voelen de klanken in mond en keel zo verschillend.

De koppelingen aan organen en Vijf Fasen zijn een ander soort kennis. De Chinese Health Qigong Association baseert ze deels op een traditionele indeling van spraakklanken naar de plek waar ze worden gevormd (keel, tong, kiezen, voortanden en lippen), elk gekoppeld aan een van de Vijf Fasen [9, 11]. Die indeling hoort bij de lange Chinese traditie van klankleer, en het is de moeite waard om haar op haar eigen merites te leren kennen. Ze valt alleen niet samen met moderne fonetiek: in het huidige Standaardchinees beginnen he (ingedeeld als tongklank) en hu (ingedeeld als keelklank) met dezelfde medeklinker [7, 9]. Lees haar als een traditionele betekeniskaart, niet als een akoestische meting. In qigong en neigong wordt ook gezegd dat de mondvormen adem en qi sturen; dat is traditionele taal voor een innerlijke beoefening, niet iets wat de akoestiek kan bevestigen of uitsluiten.

Onze spellingen (SSSSS, CHOOO, SHHHH, HAAAA, WHOOO, HEEE) zijn een aanpassing voor Engelstalige beoefenaars en voor aangehouden, door muziek ondersteunde klanken. Sommige wijken af van de huidige uitspraak in het Standaardchinees, het duidelijkst HAAAA voor he. Resonance Heritage Qi is een persoonlijke, door muziek ondersteunde beoefening, geïnspireerd op Liu Zi Jue: ermee verbonden, maar geen vervanging van de traditionele vorm of van lessen bij een leraar of lerares uit die traditie.

Probeer het uit (optioneel). Ga comfortabel zitten. Neurie zacht op een makkelijke toon en laat de klank dan opengaan in ‘oe’, ‘aa’ en ‘ie’ zonder de toon te veranderen. Merk op hoe de kleur verandert terwijl de toonhoogte blijft: dat zijn je formanten die bewegen. Adem daarna dezelfde drie vormen zonder stem en luister naar de gefluisterde versies. Houd het zacht, forceer je adem nooit en stop als je duizelig wordt.

Bronnen

1. Wolfe J, Garnier M, Smith J. Voice acoustics: an introduction. Acoustics Group, University of New South Wales (UNSW), Sydney, accessed 18 October 2026. https://newt.phys.unsw.edu.au/jw/voice.html
2. Wolfe J. Formant: what is a formant? Acoustics Group, University of New South Wales (UNSW), Sydney, accessed 18 October 2026. https://newt.phys.unsw.edu.au/jw/formant.html
3. Jongman A, 2024. Phonetics of fricatives. Oxford Research Encyclopedia of Linguistics. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199384655.013.1086
4. Houle N, Levi SV, 2020. Acoustic differences between voiced and whispered speech in gender diverse speakers. Journal of the Acoustical Society of America 148(6):4002. https://doi.org/10.1121/10.0002952
5. Kallail KJ, Emanuel FW, 1984. Formant-frequency differences between isolated whispered and phonated vowel samples produced by adult female subjects. Journal of Speech and Hearing Research 27(2):245–251. https://doi.org/10.1044/jshr.2702.251
6. Resonance Heritage Qi. The six healing sounds (main website text), accessed 18 October 2026. https://resonanceheritageqi.com/
7. Lee W-S, Zee E, 2003. Standard Chinese (Beijing). Illustrations of the IPA. Journal of the International Phonetic Association 33(1):109–112. https://doi.org/10.1017/S0025100303001208
8. Zhang Mingliang, 2018. 健身气功·六字诀习练要领与技巧 (Health Qigong Liu Zi Jue: key points and techniques for practice). Health Qigong Management Center, General Administration of Sport of China, published 19 October 2018. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5407/c878295/content.html
9. Chinese Health Qigong Association, 2016. 健身气功·六字诀功法源流 (Health Qigong Liu Zi Jue: origins of the method). Health Qigong Management Center, General Administration of Sport of China, published 20 December 2016. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5407/c781291/content.html
10. Tao Hongjing (attributed). 養性延命錄 Yangxing yanming lu, juan 2, chapter 4 (服氣療病篇). Daoist Canon (Zhengtong Daozang) text, digital edition: Kanripo, KR5c0235. https://www.kanripo.org/text/KR5c0235/002
11. Zhang Mingliang, Ma Ling, 2016. 健身气功·六字诀养生撷萃 (Health Qigong Liu Zi Jue: essentials for nourishing life). Health Qigong Management Center, published 11 November 2016. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5407/c775164/content.html
12. Hillenbrand J, Getty LA, Clark MJ, Wheeler K, 1995. Acoustic characteristics of American English vowels. Journal of the Acoustical Society of America 97(5):3099–3111. https://doi.org/10.1121/1.411872

Over de kwaliteit van de bronnen: [1] en [2] zijn educatieve overzichten van een actieve universitaire onderzoeksgroep voor stemakoestiek, met verwijzingen naar de oorspronkelijke literatuur. [3] is een peer-reviewed encyclopedisch overzicht van onderzoek naar fricatieven; de frequenties die het noemt gelden vooral voor het Engels en verschillen per spreker en klinker. [4] en [5] zijn laboratoriumstudies met Engelstalige sprekers; [5] is van 1984 en klein (20 spreeksters). [7] is de fonetische standaardbeschrijving van het Standaardchinees. [12] is een grote laboratoriumstudie naar klinkers in het Amerikaans-Engels (139 sprekers), die de klassieke studie van Peterson en Barney uit 1952 herhaalde; formantwaarden verschillen per dialect, spreker en tijd. [8], [9] en [11] zijn publicaties van het Health Qigong Management Center; [8] is geschreven door Zhang Mingliang, [9] door de Chinese Health Qigong Association en [11] door Zhang Mingliang en Ma Ling. Ze beschrijven de standaardvorm vanuit de traditie. [10] is een historische primaire tekst. [6] is onze eigen website. Geen van deze bronnen heeft de akoestiek van de zes klanken zelf gemeten; de beschrijvingen hierboven passen er algemene fonetiek op toe.