Zouhuo rumo: als de beoefening misloopt

Bewijslabel: Alleen traditie

Dit artikel beschrijft hoe traditionele teksten en de moderne psychiatrie hebben geschreven over innerlijke beoefening die misloopt. Het geeft weer wat deze bronnen zeggen, met hun beperkingen. Het stelt geen diagnoses, het is geen maat voor het risico en het doet geen gezondheidsclaims. Voelt er tijdens of na het oefenen iets niet goed, stop dan en praat met een arts of een andere gekwalificeerde zorgverlener.

Auteur: Raymond Hackland · Laatst nagekeken: 21 oktober 2026 · Leestijd: ongeveer 11 minuten

In het kort

Waar het over gaat: Chinese teksten over innerlijke beoefening waarschuwen al lang dat die de verkeerde kant op kan gaan. De uitdrukking zouhuo rumo (走火入魔), ‘het vuur gaat de verkeerde kant op en je raakt in het demonische’, geeft die zorg een naam. In de jaren 1980 en 1990, tijdens de qigonggolf, schreven Chinese psychiaters over ‘qigong-ontsporing’ en ‘door qigong veroorzaakte psychische stoornissen’. Het idee kwam terecht in de Chinese classificatie van psychische stoornissen en, als ‘qi-gong psychotic reaction’, in een bijlage van het Amerikaanse diagnostische handboek. Dit artikel kijkt naar wat de oude teksten zeggen, wat die psychiatrische literatuur wel en niet heeft gevonden, en hoe de tradities tot voorzichtigheid aansporen. Het is het vijfde artikel van deel twee van onze neigong-reeks.

Wat het onderzoek zegt: De literatuur over qigong en psychische problemen bestaat vooral uit casusbeschrijvingen en klinische beschrijvingen. Een overzichtsartikel uit 1999 stelde een opvallend gebrek aan gecontroleerde gegevens vast, vond een oorzakelijk verband moeilijk vast te stellen en stelde voor dat de beoefening in veel gevallen werkte als stressfactor bij mensen die al kwetsbaar waren. Hoe vaak zulke problemen voorkomen, is niet bekend. Ook onderzoek naar meditatie in het algemeen beschrijft moeilijke ervaringen; de cijfers lopen sterk uiteen, afhankelijk van hoe de studies zijn opgezet, en geen van deze studies heeft de Zes Helende Klanken onderzocht.

Wat het betekent voor je beoefening: De oude teksten en hedendaagse veiligheidsadviezen wijzen in dezelfde rustige richting: oefen zacht, forceer niets, jaag ongewone ervaringen niet na en klamp je er niet aan vast, leer van een leraar of lerares, en voelt er iets niet goed, stop dan en ga naar een professional. Deze literatuur is geen reden om bang te zijn voor het oefenen, en geen maat voor het risico; ze is een reden om met zorg te oefenen.

Wat de traditie zegt

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis; auteurschappen overgeleverd).

De uitdrukking. Het Herziene woordenboek van het Mandarijn van het Taiwanese ministerie van Onderwijs verklaart de twee helften van de uitdrukking apart. Zouhuo (走火), ‘het vuur gaat de verkeerde kant op’, is een taoïstische term voor iemand die bij het verfijnen van essentie, qi en geest ongeduldig is en te haastig doordrukt (急躁冒進), zodat de innerlijke qi in een opgejaagde toestand ‘alle kanten op schiet’ (內氣亂竄). Rumo (入魔), ‘in het demonische raken’, verwijst naar de waanbeelden die daaruit voortkomen. Later, zegt het woordenboek, kreeg de hele uitdrukking een algemenere betekenis: dat iemand de waanbeelden die bij meditatie opkomen verwart met de werkelijke wereld; in het dagelijks Chinees betekent ze nu ook gewoon dat je ergens door bezeten bent [1]. Ons artikel ‘Neidan, innerlijke alchemie’ geeft dezelfde korte verklaring.

Tien demonen en negen moeilijkheden. De Zhong-Lü chuandao ji (鍾呂傳道集), de hoofdtekst van de Zhong-Lü-traditie van de innerlijke alchemie, heeft een hoofdstuk ‘Over demonen en moeilijkheden’ (論魔難第十七) [2]. Lü Dongbin vraagt hoe je moet omgaan met de ‘yin-geesten en kwade demonen’ (陰鬼邪魔) die volgelingen van de Weg ervan weerhouden als onsterfelijken op te stijgen. Het antwoord van Zhongli Quan begint niet bij demonen, maar bij het gewone leven. De ‘negen moeilijkheden’ (九難) zijn de zorg om eten en kleding, de eisen van ouderen, de banden van liefde voor het gezin, roem en gewin, plotseling onheil, ‘blinde leraren’ (盲師), ruzie over methoden, verslappende vastberadenheid en verspilde jaren. Over leraren is hij duidelijk: wie haast heeft er een te vinden, ‘maakt geen onderscheid tussen waar en onwaar’ (急於求師，不擇真偽) [2].

De ‘tien demonen’ (十魔) zijn er in drie soorten: die je in de buitenwereld tegenkomt, die in dromen en die tijdens de innerlijke beschouwing (內觀). Het zijn de genoegens van de zintuigen, rijkdom, rang, de emoties, het lijden van je familie, rampen, wijzen en godheden, legers, muziek en schoonheid. Elke beschrijving eindigt met hetzelfde advies: ‘Zie je het, houd het dan niet voor echt’ (如見，不得認). De tekst legt ook uit waarom: ‘Houd je het voor echt, dan raak je eraan gehecht; ben je eraan gehecht, dan klamp je je eraan vast’ (既認則著，既著則執), en daarom voltooien mensen de Weg niet. Voor wat er tijdens de innerlijke beschouwing verschijnt, luidt het advies: ‘Onderzoek of het leeg of echt is, en onderscheid waar van onwaar; drijf niet mee met de golven en houd de dief niet voor je zoon’ (當審其虛實，辨其真偽，不可隨波逐浪，認賊為子) [2]. Daarna noemt de tekst een middel uit zijn eigen alchemistische systeem; we vermelden dat het bestaat, maar we delen het niet.

Een boeddhistisch handboek: het werk van Māra herkennen. De boeddhistische meester Zhiyi (智顗, 538–597), wiens korte meditatiehandboek we ook lazen in ‘Song 鬆: ontspannen en geworteld’ en ‘Stilte en houding’, wijdt een heel hoofdstuk aan hetzelfde probleem: ‘Het werk van Māra herkennen’ (覺知魔事第八) [3]. Ervaringen die mooi, beangstigend of alleen maar afleidend lijken, kunnen volgens hem allemaal ‘het werk van Māra’ zijn als ze de geest van streek brengen. Zijn advies is ze te herkennen als ‘leeg en bedrieglijk’ (虛誑), en je ‘niet zorgen te maken en niet te vrezen, niet vast te grijpen en niet af te wijzen’ (不憂不怖，亦不取不捨). ‘Verdwijnt het rijk van de demonen niet, dan hoef je je geen zorgen te maken; verdwijnt het wel, verheug je dan ook niet’ (若見魔境不謝，不須生憂；若見滅謝，亦勿生喜). Volgens hem is het de eigen angst of begeerte van de beoefenaar die de geest in de war brengt, ‘niet het werk van Māra’ (非魔所為). Daarom, schrijft hij, ‘moet’ wie net begint ‘dicht bij een goede spirituele vriend blijven’ (初心行人，必須親近善知識), een ervaren leraar [3]. Zijn volgende hoofdstuk, over ziekte, voegt eraan toe dat er ziekte kan ontstaan als de geest bij het oefenen ‘verkeerd wordt gebruikt’ (若用心失所，則四百四病因之發生); het doet ook traditionele uitspraken over genezing, die we niet herhalen [3].

Wat de teksten gemeen hebben. De twee teksten horen bij verschillende tradities, en hun ‘demonen’ zijn religieuze voorstellingen, geen medische diagnoses. In onze lezing geven ze wel opvallend vergelijkbaar praktisch advies: ongewone ervaringen moet je opmerken, maar niet geloven en niet najagen; ongeduld en forceren zijn het gevaar; en wie begint, zou niet alleen moeten oefenen zonder een betrouwbare leraar.

Qigong-ontsporing in het moderne China

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde medische geschiedenis).

De qigonggolf. In de jaren 1980 en 1990 werd qigong in China een massabeweging; op haar hoogtepunt trok ze volgens de historicus David Palmer meer dan 100 miljoen beoefenaars [4]. Ons artikel ‘Wat is qigong?’ beschrijft deze ‘qigongkoorts’, de charismatische meesters en hoe het afliep. In die periode werden de problemen van de beoefening een onderwerp voor psychiaters.

‘Qigong-ontsporing’. De psychiater Sing Lee van de Chinese University of Hong Kong vatte de situatie in 2000 samen: ‘In de afgelopen twee decennia zijn in de Chinese psychiatrische literatuur veel verslagen verschenen over door qigong veroorzaakte psychische stoornissen’ [5]. Hij legt ook de begrippen uit. Gezondheidsstoornissen die met qigong samenhangen, heten piancha (偏差), ‘afwijking’. Bij psychisch kwetsbare mensen ontstaan ze volgens de gangbare opvatting ‘door verkeerde toepassing van qigong of het onvermogen om “de qigong af te sluiten” (shougong)’, of door allebei; shougong (收功) is het afronden van een oefensessie. Zijn zulke toestanden ernstig, dan noemt men ze zouhuo rumo: in het traditionele beeld wijkt de stroom van de qi af van zijn meridianen en wordt vuur, en ‘dringt er een demon de persoon binnen’, wat Lee uitlegt als ‘beeldspraak’ voor ‘het optreden van psychotische symptomen’ [5].

In de Chinese classificatie. China’s eigen diagnostische systeem, de Chinese Classification of Mental Disorders (CCMD), nam het idee over. In zijn bespreking van de herziene tweede editie (CCMD-2-R, 1995) rekent Lee ‘door qigong veroorzaakte psychische stoornissen’ tot de categorieën die het Chinese systeem toevoegt aan de internationale classificatie ICD-10 [6]; in dezelfde brief uit 2000 merkt hij op dat ze daar als ‘cultuurgerelateerde psychische stoornis’ staan [5]. De derde editie, CCMD-3, werd na veldonderzoek van 1996 tot 2000 afgerond en gepubliceerd als diagnostische richtlijn voor psychiaters in heel China [7]. Ze bevat een groep cultuurgerelateerde psychische stoornissen, en Lee noemt de ‘door qigong veroorzaakte psychische stoornis’ onder de cultuurspecifieke Chinese categorieën waarvan de bestudering ‘licht werpt op’ de maatschappelijke veranderingen in China [8].

In het Amerikaanse handboek. In de Verenigde Staten bevatte de vierde editie van het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV, 1994) in een bijlage een verklarende lijst van ‘cultuurgebonden syndromen’. Een van de lemma’s is de ‘qi-gong psychotic reaction’: een acute, in tijd begrensde episode met dissociatieve, paranoïde of andere symptomen die kan optreden na deelname aan qigong; het lemma voegt eraan toe dat mensen die te veel in de beoefening opgaan, bijzonder kwetsbaar zijn [9]. Niet iedereen vond dat dit tot één cultuur beperkt is. Een team van het Vincent van Gogh Instituut voor psychiatrie in Venray beschreef een man die na het mediteren een korte psychose kreeg, zocht in de literatuur naar vergelijkbare gevallen en concludeerde: ‘Het syndroom is niet cultuurgebonden, maar wordt soms in cultuurgebonden indelingen ondergebracht, zoals Qi-gong Psychotic Reaction’ [10].

Wat de wetenschap zegt

Label voor dit deel: Eerste aanwijzingen (casusbeschrijvingen, klinische beschrijvingen en overzichtsartikelen; het overzichtsartikel uit 1999 vond geen gecontroleerde gegevens over qigong en psychische gezondheid).

Het overzichtsartikel uit 1999. Een overzichtsartikel van B. Y. Ng van het Institute of Mental Health in Singapore besprak in 1999 de literatuur in het Chinees en het Engels [11]. Zijn conclusies zijn voorzichtig. Hij vond ‘een opvallend gebrek aan gecontroleerde gegevens’ over de effecten van qigong op de psychische gezondheid. Qigong ‘kan, als het verkeerd wordt beoefend, abnormale psychosomatische reacties en zelfs psychische stoornissen uitlokken’; maar ‘de banden tussen qigong en psychische stoornissen zijn veelvoudig, en een oorzakelijk verband is moeilijk vast te stellen’. Hij stelde voor veel zogenoemde ‘door qigong veroorzaakte psychosen’ beter ‘door qigong uitgelokte psychosen’ te noemen, ‘waarbij de qigongbeoefening bij kwetsbare mensen als stressfactor werkt’ [11].

Wat niet bekend is. Lee merkte in 2000 op dat ‘het precieze aandeel van de mensen die qigong beoefenen en psychiatrische complicaties krijgen, onbekend blijft’, en dat sommige gevallen waarschijnlijk nooit bij een arts terechtkomen [5]. Deze verslagen zeggen dus dat zulke problemen beschreven zijn, niet hoe vaak ze voorkomen. Casusbeschrijvingen vallen op omdat er iets misging; ze kunnen niet laten zien hoe vaak een probleem voorkomt, en ook niet dat de beoefening het veroorzaakte.

Niet alleen qigong. Lee schreef ook dat vergelijkbare problemen bij de meditatievormen van andere culturen ‘veel minder vaak beschreven’ werden [5]. Het onderzoek heeft sindsdien beter gekeken. Het verslag uit Venray vond andere gepubliceerde gevallen van psychose na meditatie: bij sommige ging het om een terugval in een bestaande psychotische stoornis, bij andere om korte reacties bij mensen zonder psychiatrische voorgeschiedenis; de auteurs concludeerden dat meditatie ‘bij kwetsbare patiënten als stressfactor kan werken’ [10]. Een studie onder leiding van Brown University interviewde westerse boeddhistische mediteerders en leraren en beschreef 59 soorten meditatiegerelateerde ervaringen. De lading ervan liep van zeer positief tot zeer negatief, de bijbehorende last ‘van gering en voorbijgaand tot ernstig en blijvend’; dezelfde ervaring werd door verschillende mensen vaak heel anders geduid en aangepakt [12]. Een systematische review uit 2020 van 83 studies naar meditatie, met in totaal ongeveer 6700 deelnemers, vond in 65% van de studies meldingen van ten minste één soort ongewenst voorval. Ze schatte het totale vóórkomen van ongewenste voorvallen op 8,3%, maar dat cijfer ‘varieerde aanzienlijk’ met het soort studie: 3,7% in experimentele en 33,2% in observationele studies. Het vaakst ging het om angst, depressie en cognitieve afwijkingen [13]. De auteurs pleiten voor ‘een evenwichtige kijk op meditatie als een beoefening die zowel tot positieve als tot negatieve uitkomsten kan leiden’ [13].

Hoe sterk is dit bewijs? Het is dun, en het beantwoordt een smallere vraag dan vaak gedacht wordt. De qigongliteratuur bestaat vooral uit casusbeschrijvingen en klinische beschrijvingen uit de periode van de massale qigongbeweging van de jaren 1980 en 1990; geen ervan was een gecontroleerde studie, en geen ervan heeft de Zes Helende Klanken onderzocht. De meditatiestudies gaan over meditatie, niet over qigong, en ze combineren veel methoden en definities. Samen ondersteunen ze een bescheiden punt: innerlijke beoefening kan soms moeilijke ervaringen met zich meebrengen, en mensen die al kwetsbaar zijn, kunnen er sterker door geraakt worden. Over je eigen risico zeggen ze niets. Hoe je studies als deze weegt, lees je in ‘Een gezondheidsstudie lezen in 5 minuten’.

Waar populaire beweringen verder gaan dan het bewijs

Label voor dit deel: Speculatief.

‘Van qigong kun je gek worden.’ Dat laat de literatuur niet zien. Het overzichtsartikel uit 1999 vond een oorzakelijk verband moeilijk vast te stellen en stelde voor dat de beoefening vaak als stressfactor werkte bij mensen die al kwetsbaar waren [11], en niemand weet hoe vaak zulke problemen voorkomen [5]. Enge verhalen over qigong zijn geen maat voor het risico.

‘Zouhuo rumo betekent dat je qi letterlijk vlam vat, of dat een demon bezit van je neemt.’ Dat zijn beelden uit een traditionele manier om ervaring te beschrijven. Het woordenboek verklaart de uitdrukking vanuit haast bij het oefenen en de waanbeelden die daarop volgen [1], en Lee leest de ‘demon’ als beeldspraak voor het optreden van psychotische symptomen [5]. Over qi nemen we hier geen standpunt in; we stellen alleen vast dat de taal traditioneel en beeldend is.

‘Het is een Chinees probleem; in andere tradities kan het niet gebeuren.’ Het team uit Venray concludeerde na het doornemen van gepubliceerde gevallen van psychose na meditatie dat het syndroom ‘niet cultuurgebonden’ is [10], en ook onderzoek onder westerse mediteerders beschrijft moeilijke ervaringen [12, 13].

‘Vreemde ervaringen betekenen dat je vooruitgaat, dus ga door.’ De traditionele teksten hierboven zeggen het tegendeel: houd zulke ervaringen niet voor echt, grijp ze niet vast en haast je niet [2, 3]. Hedendaagse veiligheidsadviezen zeggen hetzelfde in gewone woorden: signalen als duizeligheid of opkomende paniek zijn een reden om te stoppen, niet om door te zetten (zie ‘Wie voorzichtig moet zijn met ademoefeningen’).

Wat dit met de Zes Helende Klanken, qigong en neigong te maken heeft

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis); mijn eigen aanpak is als zodanig aangegeven en heeft een eigen label.

De waarschuwingen in dit artikel komen vooral uit intensieve innerlijke cultivatie: lang zitten, innerlijke beschouwing en innerlijke alchemie, en, in de moderne verslagen, uit de massale qigong van de jaren 1980 en 1990. In onze lezing gaan ze het meest rechtstreeks over beoefening van die soort. Dat maakt geen enkele beoefening risicoloos, en geen studie die we hebben gevonden heeft de Zes Helende Klanken in de ene of de andere richting onderzocht. Zoals ons artikel over veilig ademen het zegt, beschrijven de tradities gewaarwordingen zoals warmte of tintelingen soms als stromende qi, ‘maar het is geen veiligheidstest: duizeligheid, een doof gevoel, pijn op de borst of opkomende paniek tijdens het oefenen zijn signalen om te stoppen en normaal te ademen, welk kader je ook gebruikt’ (zie ‘Wie voorzichtig moet zijn met ademoefeningen’).

Voelt er iets niet goed, stop dan. Word je tijdens of na het oefenen duizelig, voel je een doof gevoel of paniek, ben je in de war of lijkt je gevoel voor wat echt is te verschuiven, stop dan en adem normaal. Gaat het gevoel na het stoppen niet snel over of komt het steeds terug, praat dan met een arts of een andere gekwalificeerde zorgverlener; bel in een noodgeval 112. Heb je een psychische aandoening, of heb je die gehad, praat dan met je arts of therapeut voordat je met een nieuwe beoefening begint, en lees dan eerst ‘Wie voorzichtig moet zijn met ademoefeningen’. Een goede leraar of lerares uit welke traditie dan ook zal je hetzelfde vertellen.

Hoe ik met de klanken werk. Mijn beoefening wordt geleid door de adem: je ademt rustig in door de neus en ademt de zes klanken uit door de mond, ‘stemhebbend via de adem’, niet als zang, en werkt na verloop van tijd toe naar een geluidloze uitademing. De adem blijft steeds langzaam en beheerst, zonder de adem in te houden en zonder snel te ademen. Tijdens mijn immersies doen we de klanken staand, in de wuji-houding (無極, ‘zonder grens’), voor wie comfortabel kan staan. Neidan hoort niet bij mijn immersies; we werken met neigong en visualisatie.

Tijdens mijn immersies is er nooit druk om door te gaan. Mensen vinden snel hun plek: ze voelen zich op hun gemak, ze vertrouwen de ruimte en de groep, en ze vinden in zichzelf een stille geborgenheid waardoor ze zich gewoon thuis voelen. Iedereen kan op elk moment stoppen, gaan zitten of normaal ademen, en ik ben altijd dichtbij. Voelt iets ongemakkelijk, vertel het me gerust, voor, tijdens of na een sessie, en dan kijken we samen verder. Je eigen gevoel voor wat klopt gaat altijd voor.

Label voor de volgende alinea: 🟠 Speculatief · 🟣 Ervaring uit de praktijk, gebaseerd op mijn eigen beoefening.

Hoe ik visualisatie gebruik. Ik gebruik een visualisatie in de geest van neigong: je stelt je voor dat je zelf de resonantie bent, die met elke klank naar het bijbehorende orgaan reist, en met xi door het hele lichaam (de drievoudige verwarmer; zie ‘De drievoudige verwarmer’). Ze is geen innerlijke alchemie en niet de innerlijke beschouwing van de teksten hierboven; ze is mijn eigen, moderne aanpak, en ze is als de mijne aangegeven. Dat berust op mijn eigen ervaring en die van de deelnemers aan mijn immersies, niet op een wetenschappelijke bevinding; ik zie mijn werk als een brug tussen de wetenschap en de ervaring. Wat je kunt voelen, is de trilling van je eigen stem, zoals ‘Wat resonantie echt is’ uitlegt. Ervaring uit de praktijk is een eerlijk verslag van wat mensen merken; het is geen bewijs, en misschien merk jij iets anders. Niets hiervan is een gezondheidsclaim.

Resonance Heritage Qi is een persoonlijke, door muziek ondersteunde beoefening, geïnspireerd op Liu Zi Jue: ermee verbonden, maar geen vervanging van de traditionele vorm of van lessen bij een leraar of lerares uit die traditie.

Hoe de reeks verdergaat

Dit is het vijfde artikel van deel twee van onze neigong-reeks, over innerlijke principes, en voorlopig het laatste dat gepland is. Heb je ze gemist, lees dan ‘Leiden met de geest’, ‘Song 鬆: ontspannen en geworteld’, ‘Ren, du en de kleine hemelse kringloop’ en ‘Hoe neigong naar het Westen kwam’; wil je deel één bij het begin beginnen, lees dan ‘Wat is neigong? Een introductie’.

Vond je dit artikel waardevol? Haal dan mijn gratis oefengids voor de zes klanken in huis. Schrijf je hieronder in, bevestig je e-mailadres en hij komt eraan.

Bronnen

1. Ministry of Education (Taiwan). 重編國語辭典修訂本 (Herzien woordenboek van het Mandarijn), lemma 走火入魔, gelezen in de open uitgave op moedict.tw, geraadpleegd op 20 oktober 2026. https://www.moedict.tw/走火入魔
2. 鍾呂傳道集 Zhong-Lü chuandao ji, deel 論魔難第十七 (‘Over demonen en moeilijkheden’). Chinese tekst, Wikisource-uitgave, geraadpleegd op 20 oktober 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/鍾呂傳道集
3. Zhiyi 智顗. 修習止觀坐禪法要 Xiuxi zhiguan zuochan fayao, hoofdstukken 8, 覺知魔事 (het werk van Māra herkennen), en 9, 治病 (ziekte behandelen). Chinese tekst, Wikisource-uitgave (naar de Taishō-canon), geraadpleegd op 20 oktober 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/修習止觀坐禪法要
4. Palmer DA, 2005. Qigong. In Davis E (red.), Encyclopedia of Contemporary Chinese Culture. London: Routledge. Voorpublicatie: https://hub.hku.hk/bitstream/10722/194528/2/Content.pdf ; zie ook Palmer DA, 2007, Qigong Fever: Body, Science, and Utopia in China, New York: Columbia University Press, ISBN 9780231140669.
5. Lee S, 2000. Chinese hypnosis can cause qigong induced mental disorders (ingezonden brief). BMJ 320(7237):803. PMID 10720381; volledige tekst: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1117788/
6. Lee S, 1996. Cultures in psychiatric nosology: the CCMD-2-R and international classification of mental disorders. Culture, Medicine and Psychiatry 20(4):421–472. https://doi.org/10.1007/BF00117087
7. Chen YF, 2002. Chinese classification of mental disorders (CCMD-3): towards integration in international classification. Psychopathology 35(2–3):171–175. https://doi.org/10.1159/000065140
8. Lee S, 2001. From diversity to unity: the classification of mental disorders in 21st-century China. Psychiatric Clinics of North America 24(3):421–431. https://doi.org/10.1016/s0193-953x(05)70238-0
9. American Psychiatric Association, 1994. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4e druk (DSM-IV). Washington, DC: American Psychiatric Association. Appendix I, ‘Glossary of culture-bound syndromes’, lemma ‘qi-gong psychotic reaction’.
10. Kuijpers HJ, van der Heijden FM, Tuinier S, Verhoeven WM, 2007. Meditation-induced psychosis. Psychopathology 40(6):461–464. https://doi.org/10.1159/000108125
11. Ng BY, 1999. Qigong-induced mental disorders: a review. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry 33(2):197–206. https://doi.org/10.1046/j.1440-1614.1999.00536.x
12. Lindahl JR, Fisher NE, Cooper DJ, Rosen RK, Britton WB, 2017. The varieties of contemplative experience: a mixed-methods study of meditation-related challenges in Western Buddhists. PLoS One 12(5):e0176239. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0176239
13. Farias M, Maraldi E, Wallenkampf KC, Lucchetti G, 2020. Adverse events in meditation practices and meditation-based therapies: a systematic review. Acta Psychiatrica Scandinavica 142(5):374–393. https://doi.org/10.1111/acps.13225

Over de kwaliteit van de bronnen: [11] en [13] zijn overzichtsartikelen met peer review; [13] is een systematische review, [11] een narratief overzicht. [6] en [8] zijn essays met peer review over psychiatrische classificatie, [7] is een verslag over de Chinese classificatie door een lid van de commissie die haar opstelde, en [10] is een casusbeschrijving met peer review en literatuuronderzoek. [12] is een kwalitatieve studie met peer review. Van [6], [7], [8], [10], [11], [12] en [13] hebben we alleen de samenvattingen gelezen; [5] is een korte gepubliceerde ingezonden brief, volledig gelezen. [9] is het diagnostische handboek zelf; het lemma geven we in onze eigen woorden weer en we citeren het niet. [1] is een standaardwoordenboek; [2] en [3] zijn traditionele teksten, gelezen in het Chinese origineel; de vertalingen zijn van onszelf. [4] is een wetenschappelijk encyclopedieartikel en wordt hier alleen gebruikt voor de omvang van de qigongbeweging. Geen enkele bron hier is een gecontroleerde studie naar qigong en psychische gezondheid, en geen enkele heeft de Zes Helende Klanken onderzocht. Citaten uit Engelse bronnen zijn onze eigen vertalingen.

Disclaimer

Dit artikel is alleen bedoeld als algemene informatie. Het is geen medisch advies en vervangt geen diagnose of behandeling door een arts of andere gekwalificeerde zorgverlener. Qigong en de zes klanken zijn traditionele beoefeningen; we beweren niet dat ze ziektes genezen, behandelen of voorkomen. Heb je een gezondheidsprobleem, ben je zwanger of twijfel je of een oefening bij je past, overleg dan eerst met je arts.