Wat is qigong? Een introductie

Auteur: Raymond Hackland · Laatst nagekeken: 18 oktober 2026 · Leestijd: ongeveer 12 minuten

In het kort

• Waar het over gaat: Qigong (气功, traditioneel 氣功, qìgōng) wordt meestal vertaald als ‘ademwerk’ of ‘werken met qi’. Het is een moderne overkoepelende naam voor Chinese oefeningen die houding of beweging, adem en aandacht combineren. Dit artikel legt uit waar het woord vandaan komt, hoe qigong in het China van de jaren 1950 vorm kreeg, wat er gebeurde tijdens de ‘qigonggolf’ van de jaren 1980 en 1990, en hoe de huidige officieel gestandaardiseerde ‘Health Qigong’-vormen ontstonden, waaronder Liu Zi Jue. Het opent onze qigong-reeks.
• Wat het bewijs zegt: De oefeningen zijn oud: adem- en rekoefeningen (daoyin) zijn gedocumenteerd vanaf de 2e eeuw v.Chr. De overkoepelende term is jong: historici dateren het algemene gebruik ervan in de jaren na 1949. De standaardvormen die de meeste mensen nu leren, zijn vanaf 2001 samengesteld. Er bestaat onderzoek naar afzonderlijke vormen, maar veel daarvan is kleinschalig of methodologisch beperkt.
• Wat het betekent voor je beoefening: ‘Qigong’ is niet één oeroude methode met één oorsprong. Het is een twintigste-eeuwse naam voor veel oudere beoefeningen, sommige medisch, sommige uit de vechtkunst, sommige religieus. Als je die geschiedenis kent, begrijp je beter wat een leraar of lerares met het woord bedoelt, en blijven uitspraken erover eerlijk.

Wat de traditie zegt

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis), tenzij anders aangegeven.

Het woord. Qi (气, traditioneel 氣, qì) betekent adem, lucht of levensenergie; gong (功, gōng) betekent werk, of een vaardigheid die je door oefening verwerft. Samen betekent qigong zoiets als ‘vaardigheid met de adem’ of ‘werken met qi’. Net als bij neigong, ‘innerlijk werk’, zijn de oefeningen veel ouder dan het woord; ons artikel Wat is neigong? Een introductie volgt die oudere wortels uitgebreider.

Oude oefeningen met andere namen. Gedurende het grootste deel van de Chinese geschiedenis zei niemand ‘qigong’. Men gebruikte woorden als daoyin (导引, traditioneel 導引, dǎoyǐn, ‘leiden en trekken’), een taoïstische methode om het leven te voeden, en tuna (吐纳, 吐納, tǔnà), het uitademen van de oude en inademen van de frisse lucht [1]. Daoyin wordt al genoemd in de taoïstische klassieker Zhuangzi (hoofdstuk 15) [2]. Een zijden kaart uit graf 3 van Mawangdui, in 168 v.Chr. verzegeld, toont 44 figuren die zulke oefeningen doen [3]. De historica Livia Kohn volgt daoyin van vroege medische handschriften uit de Han-dynastie tot de moderne qigong en noemt het de voorloper van qigong [4]. Volgens de historicus David Palmer werden zulke technieken van lichaamscultivatie vóór 1949 veel beoefend in kloosterlijke, medische, geleerde en sektarische kringen, maar was er geen beweging die alle beoefenaars wilde verenigen [5].

Eerder, incidenteel gebruik van het woord. Helemaal nieuw is het woord niet. Palmer schrijft dat het voorkwam in ‘een handvol boeken uit de eerste helft van de twintigste eeuw en eerder’, maar weinig gebruikt werd en zijn moderne betekenis nog niet had [5]. De historici Utiraruto Otehode en Benjamin Penny geven, op basis van een verslag van Ma Jiren uit 1983, voorbeelden: een hoofdstuk met de titel 氣功補輯 (‘Aanvullende aantekeningen over qigong’) in een boek uit de late Qing-tijd, de Yuanhe pian (元和篇); een gebruik in vechtkunstkringen, waar qigong ongeveer hetzelfde betekende als lianqi (练气, 練氣, ‘qi verfijnen’); en een gebruik onder taoïsten voor yangqi (养气, 養氣, ‘qi voeden’). Er wordt ook een boek uit 1934 genoemd met qigong liaofa (‘qigongtherapie’) in de titel, maar pogingen om een exemplaar te vinden zijn mislukt [6]. Het woord bestond dus hier en daar; nieuw in de jaren 1950 was dat het de naam werd voor een heel vakgebied.

De jaren 1950: qigong wordt een medische categorie. Volgens Palmer werd de moderne qigong eind jaren 1940 gegrondvest door het partijkader Liu Guizhen (刘贵珍, 劉貴珍) in het zuiden van de provincie Hebei. Liu had tijdens een ziekte bij een traditionele leraar een ademtechniek geleerd; zijn superieuren vroegen hem die klinisch te onderzoeken, en hij en zijn collega’s kozen de naam qigong voor deze methoden. Pas na 1949 werd hij een algemene term [5]. Otehode en Penny beschrijven de volgende stappen in detail [6]:

• Een medisch team in Hebei onderzocht neiyanggong (内养功, ‘innerlijk voedend werk’), de methode die Liu had geleerd. Artsen stelden verschillende namen voor; de teamleider, Huang Yueting, stelde qigong voor, omdat qi zowel kon staan voor zuurstof in de westerse geneeskunde als voor ‘oorspronkelijke qi’ (元气, yuánqì) in de Chinese geneeskunde.
• De karakters lagen eerst niet vast: op het officiële stempel van het qigong-sanatorium in Tangshan stond 氣工, niet 氣功. De overstap naar 氣功 gebeurde waarschijnlijk rond 1954 of 1955. In 1955 publiceerde Liu Guizhen het eerste wetenschappelijke artikel over qigongtherapie, met 氣功.
• ‘Qigongtherapie’ (气功疗法, qìgōng liáofǎ) was een in de jaren 1950 bedachte verzamelnaam voor twee beoefeningen, neiyanggong en qiangzhuanggong (强壮功, ‘versterkend werk’), die in medische instellingen werden ingezet bij chronische aandoeningen zoals neurasthenie, maagzweren en tuberculose. Dat beschrijft hoe qigong toen werd gebruikt; het is geen bewijs dat het werkte.
• Vanaf 1956 werden verschillende qigong-sanatoria opgericht. Liu Guizhen was het eerste hoofd van het qigong-sanatorium in Beidaihe (北戴河气功疗养院), dat vanaf maart 1959 een tijdschrift uitgaf met de naam Qigong. In 1959 vond daar een landelijke uitwisselingsbijeenkomst plaats met artsen in de Chinese geneeskunde en met vertegenwoordigers van het boeddhisme, het taoïsme en de vechtkunsten.

Twee punten zijn hier belangrijk. Ten eerste laten Otehode en Penny zien dat de oefeningen in de jaren 1950 werden omgewerkt: begrippen die als ‘feodaal’, ‘bijgelovig’ of ‘religieus’ golden, werden geschrapt en vervangen door medische theorie. Liu Guizhen en de taoïstische geleerde Chen Yingning benadrukten allebei dat qigongtherapie iets nieuws was [6]. Ten tweede gaven auteurs uit die tijd deze nieuwe therapie een lange stamboom door haar terug te voeren op de Huangdi neijing, de klassieker van de Chinese geneeskunde [6]. ‘Qigong is duizenden jaren oud’ klopt dus deels voor de oefeningen en is deels een manier waarop men ze in de jaren 1950 presenteerde.

Over de jaartallen. Palmer dateert de keuze van de naam eind jaren 1940 en het algemene gebruik ervan in de jaren na 1949 [5]. Otehode en Penny laten zien hoe ‘qigongtherapie’ in de jaren 1950 een verzamelnaam werd en hoe de karakters werden vastgelegd, waarschijnlijk rond 1954 of 1955; een ander verslag plaatst het besluit over de karakters in 1953 [6]. Wij zeggen daarom, net als in onze introductie over neigong: de naam werd eind jaren 1940 gekozen, werd na 1949 een algemene term en verspreidde zich in de jaren 1950 als ‘qigongtherapie’.

Tegenslag en herleving. Halverwege de jaren 1960 werd Liu Guizhen gestraft in een politieke zaak, en tijdens de Culturele Revolutie (1966–1976) werd qigong veroordeeld als ‘feodaal bijgeloof’: het sanatorium in Tangshan werd in 1969 gesloten, en in Beidaihe werden qigongboeken verbrand [5, 6]. Liu werd in 1980 gerehabiliteerd en overleed in december 1983 [6]. Intussen gaf de kunstenares Guo Lin vanaf begin jaren 1970 haar ‘Nieuwe qigongtherapie’ in de parken van Peking, waardoor de kliniekpraktijk van de jaren 1950 een massa-activiteit in de openbare ruimte werd [5].

De qigonggolf, jaren 1980 tot 1990. Wat volgde, staat bekend als ‘qigongkoorts’ (气功热, qìgōng rè). Palmer schrijft dat de beweging op haar hoogtepunt meer dan 100 miljoen beoefenaars trok [5]; de historicus David Ownby spreekt van ‘honderden miljoenen’ mensen die in een periode van ongeveer 20 jaar naar qigong trokken [7]. In hun beschrijvingen komen deze kenmerken voor:

• In 1978 kondigde een onderzoeker in Shanghai aan dat hij de materiële basis had gevonden van ‘externe qi’ (外气, wàiqì), die qigongmeesters naar anderen zouden uitzenden. Qigong ging gelden als een eigen wetenschap, en begin 1986 werd een halfofficieel landelijk orgaan voor qigongwetenschap opgericht [5].
• Charismatische meesters zoals Yan Xin en Zhang Hongbao bouwden landelijke organisaties op, verkochten handboeken en gaven lezingen in sportstadions. Beweringen over paranormale krachten en wonderen hoorden bij de qigonggolf [5, 7].
• Critici uit de wetenschap noemden veel hiervan pseudowetenschap of suggestie, en de pers berichtte over gevallen van bedrog en over beoefenaars die door trance-oefeningen schade hadden opgelopen. Halverwege de jaren 1990 begon de beweging te haperen [5, 7].

Het einde van de qigonggolf. In 1992 richtte Li Hongzhi Falun Gong op, een beweging die uit qigong voortkwam. Na een groot protest van haar aanhangers in Peking op 25 april 1999 verbood de regering Falun Gong, en de meeste andere grote qigongorganisaties werden daarna verboden of ontmanteld [5, 7]. Ownby schrijft dat het protest het einde van de qigonggolf markeerde [7]. Historici noemen verschillende aantallen voor de omvang van het protest, daarom laten we ze weg.

Een nieuw begin: Health Qigong (健身气功). De staat schiep daarna een nieuw, gereguleerd kader. Op 5 juni 2001 werd het Health Qigong Management Center van de Algemene Sportadministratie van China opgericht [8]. Een terugblik van Lü Shiming in de China Sports Daily, opnieuw gepubliceerd door de sportadministratie, vertelt dat het centrum ‘meer dan 600 soorten’ qigong in omloop aantrof, ‘van zeer wisselende kwaliteit’, en besloot nieuwe vormen samen te stellen op basis van traditionele methoden [8]. De term jianshen qigong (健身气功, jiànshēn qìgōng), ‘fitness-qigong’ of ‘Health Qigong’, wordt door het centrum omschreven als een traditionele nationale sport die lichaamsbeweging, ademhaling en mentale regulatie combineert [9]. Officieel is het de 62e sport van de Algemene Sportadministratie [10].

• 2003: vier nieuw samengestelde vormen werden ingevoerd en landelijk verspreid: Yijinjing (易筋经, ‘klassieker van de peesverandering’), Wuqinxi (五禽戏, ‘spel van de vijf dieren’), Liu Zi Jue (六字诀, ‘formule van de zes lettergrepen’) en Baduanjin (八段锦, ‘brokaat in acht delen’) [9]. In oktober 2003 startte een landelijke bijeenkomst in Peking de proefverspreiding van alle vier [8]. Ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue vertelt dit deel van het verhaal voor de zes klanken.
• 2004: de Chinese Health Qigong Association (中国健身气功协会) werd in Peking opgericht met goedkeuring van het ministerie van Burgerzaken, als landelijke vereniging voor de verspreiding, popularisering en het onderzoek van Health Qigong [11]. De vormen van 2003 zijn samengesteld door het Management Center [11, 24], opgericht in 2001 [8]; de Association werd in 2004 opgericht [11], en veel Engelstalige bronnen schrijven de vorm aan haar toe [25].
• 2009/2010: vijf nieuwe vormen volgden: Taiji yangsheng zhang (太极养生杖, taiji-staf), Daoyin yangsheng gong shi’er fa (导引养生功十二法, twaalf daoyin-oefeningen), Shi’er duan jin (十二段锦, brokaat in twaalf delen), Mawangdui daoyin shu (马王堆导引术, daoyin-oefeningen naar Mawangdui) en Dawu (大舞, ‘grote dans’). In mei 2009 meldde het centrum dat vier universiteiten nog aan de vormen werkten en dat ze in de tweede helft van het jaar zouden verschijnen [22]; landelijke cursussen ervoor worden sinds 2010 gegeven [23]. Daarom noemen officiële bronnen hiervoor 2009 [9] of 2010 [12].
• 2020 en 2026: in 2020 publiceerde het centrum een lijst van erkende vormen en waarschuwde het voor zelfbenoemde ‘qigongmeesters’ die beloven ongeluk en ziekte te verdrijven [10]. In augustus 2026 verscheen een bijgewerkte lijst met 13 vormen voor algemene beoefening en 4 wedstrijdversies, in totaal 17 vormen [13].

Medisch, vechtkunst, taoïstisch, boeddhistisch, confucianistisch. Label: Alleen traditie (een moderne indeling). Moderne boeken over qigong verdelen het vaak in vijf tradities of scholen: medisch, taoïstisch, boeddhistisch, confucianistisch en vechtkunst. Een voorbeeld is Chinese Medical Qigong, onder redactie van Liu Tianjun, de Engelse vertaling van het leerboek medische qigong dat aan Chinese universiteiten voor traditionele geneeskunde wordt gebruikt: het stelt de ‘belangrijkste qigongtradities en -scholen’ voor en behandelt medische qigong naast taoïstische, boeddhistische, confucianistische en vechtkunstqigong [14]. De leraar Yang Jwing-Ming gebruikt vier overlappende groepen: medische qigong, geleerdenqigong (meditatie voor een rustige geest), religieuze qigong (gericht op verlichting) en vechtkunstqigong, en hij merkt op dat één beoefening aspecten van alle vier kan combineren [15]. Dat zijn handige kaarten, geen historische categorieën: de stromingen zijn in de twintigste eeuw zo benoemd en ingedeeld, en de beoefeningen zelf zijn altijd over de grenzen heen gegaan, zoals Palmers opsomming van kloosterlijke, medische, geleerde en sektarische kringen laat zien [5].

Wat de wetenschap zegt

Label voor dit deel: Eerste aanwijzingen (qigong-onderzoek) · Alleen traditie (qi, drievoudige verwarmer).

Onderzoekers bestuderen niet ‘qigong’ in het algemeen, maar specifieke beoefeningen, zoals tai chi of Liu Zi Jue, en meten dingen als loopafstand, kortademigheid of bloeddruk. Wat langzaam ademen zelf in het lichaam doet, is een aparte en veel beter onderzochte vraag; ons artikel Langzaam ademen en hartritmevariabiliteit legt dat uit. Het klinische onderzoek naar Liu Zi Jue bestaat vooral uit kleine studies bij mensen met een chronische longziekte, en de auteurs van de review wijzen op methodologische zwakke punten [16]. We vatten dit onderzoek samen in ‘Qigong en tai chi: wat systematische reviews zeggen’. Heb je gezondheidsklachten, dan is ons artikel Wie voorzichtig moet zijn met ademoefeningen een goed beginpunt.

Qi en de drievoudige verwarmer zijn traditionele begrippen. Onderzoek bevestigt noch weerlegt ze, en zoals ze geformuleerd zijn, zijn ze waarschijnlijk niet toetsbaar. Dat is geen reden om ze af te doen: ze zijn de taal waarin de traditie haar eigen beoefening beschrijft.

Waar populaire beweringen verder gaan dan het bewijs

Label voor dit deel: Speculatief.

• ‘Qigong is 5000 jaar oud.’ De oefeningen erachter zijn gedocumenteerd vanaf de 2e eeuw v.Chr. [3], maar de naam werd pas eind jaren 1940 gekozen en pas na 1949 een algemene term [5, 6]. De lange stamboom werd voor een deel pas in de jaren 1950 geschreven [6].
• ‘Qigongmeesters kunnen hun qi in andere mensen sturen, zelfs over grote afstand.’ ‘Externe qi’ was een centrale bewering van de qigonggolf [5]. Al in die tijd schreven veel onderzoekers de effecten toe aan psychologische suggestie [5]. Wij kennen geen betrouwbaar bewijs dat zo’n kracht bestaat.
• ‘De officiële vormen zijn de oorspronkelijke oude vormen.’ De Health Qigong-vormen zijn vanaf 2001 nieuw samengesteld, op basis van oudere methoden [8, 9]. Het zijn zorgvuldig onderzochte moderne versies, geen reconstructies van één origineel.
• ‘Qigong is één ding.’ Medische, vechtkunst-, taoïstische, boeddhistische en confucianistische stromingen, therapieklinieken, massale beoefening in parken en door de staat gestandaardiseerde sport dragen allemaal dezelfde naam [5, 6, 14, 15].

Wat dit met de Zes Helende Klanken, qigong en neigong te maken heeft

Label voor dit deel: Alleen traditie (gedocumenteerde geschiedenis en traditionele begrippen).

Liu Zi Jue laat het hele verhaal in het klein zien. Het is een ademmethode in de daoyin-traditie, voor het eerst opgetekend lang voordat iemand ‘qigong’ zei, en sinds 2003 een van de vier Health Qigong-vormen [9]. Beoefenaars noemen het vaak ook neigong, omdat het van binnenuit met adem en aandacht werkt; onze introductie tot neigong legt uit hoe de twee woorden elkaar overlappen. Ons artikel over de geschiedenis van Liu Zi Jue volgt hoe de klanken en hun koppeling aan organen in de loop der eeuwen veranderden.

Een ademformule, geen klankformule. Zhang Mingliang en Ma Ling schrijven dat Liu Zi Jue ‘een ademformule is, geen klankformule’ (是气诀不是声诀). Ze onderscheiden uitademen met stem van uitademen zonder stem, en noemen als algemeen doel ‘uitademen zonder geluid’ (吐气不出声) [17].

De zesde klank, xi, en de drievoudige verwarmer. In de vorm van 2003 hoort xi (嘻) bij de drievoudige verwarmer, sanjiao (三焦, sānjiāo), en wordt hij als laatste geoefend, om de drievoudige verwarmer te reguleren, die volgens Zhang en Ma de qi van het hele lichaam bestuurt [17]. In de Chinese geneeskunde is de drievoudige verwarmer een van de zes fu-organen (六腑) [1]. De Nanjing (‘Klassieker van de moeilijke kwesties’) zegt twee keer, in kwestie 25 en 38, dat hij ‘een naam heeft maar geen vorm’ (有名而無形) [18]. De Lingshu beschrijft de drie verwarmers in hoofdstuk 18 aan de hand van hun wegen en vat ze samen als ‘de bovenste verwarmer is als nevel, de middelste als een weekvloeistof, de onderste als een afvoersloot’ [19]. Volgens een modern woordenboek: de bovenste verwarmer is de borst, boven het middenrif; de middelste de bovenbuik, tussen middenrif en navel; de onderste de onderbuik, onder de navel [1].

Verwarmers en dantians zijn verschillende ideeën. De drie dantians, de ‘elixervelden’ van de taoïstische meditatie en alchemie, zijn een apart begrip. In de Baopuzi liggen ze onder de navel, onder het hart en in het hoofd achter het punt tussen de wenkbrauwen [20]; andere auteurs leggen de middelste in het midden van de borst [21]. Klassiek zijn verwarmers en dantians niet hetzelfde. Sommige leraren verbinden ze tegenwoordig in de beoefening; dat is een moderne keuze in het lesgeven, niet het klassieke begrip.

Hoe ik met de klanken werk. In mijn beoefening worden alle zes klanken door de mond uitgeademd. Ze klinken ‘stemhebbend via de adem’, niet als zang. Xi deel ik, net als de vorm van 2003, als de klank van de drievoudige verwarmer en van het hele lichaam. De klassieke teksten koppelen geen emotie aan de drievoudige verwarmer. Ik werk met xi als een weg ‘van versnippering naar harmonie’; dat is mijn eigen lezing vanuit de praktijk (🔵 Alleen traditie · 🟣 Ervaring uit de praktijk). De koppeling met de galblaas of met hout die sommige teksten aan xi geven, benadruk ik niet (ook Zhang en Ma noemen die [17]). Na verloop van tijd werken mijn sessies toe naar een geluidloze uitademing. In de muziek gebruik ik de frequenties van de hoofdsite (396 tot 963 Hz, bekend als solfeggiogetallen) gewoon als muzikale tonen, die niet in de toonladder van de gangbare concertstemming van 440 Hz voorkomen; over hun effecten doen we geen uitspraken. Dit alles beschrijft hoe ik de beoefening deel, geen regel uit de klassieke teksten.

Resonance Heritage Qi is een persoonlijke, door muziek ondersteunde beoefening, geïnspireerd op Liu Zi Jue: ermee verbonden, maar geen vervanging van de traditionele vorm of van lessen bij een leraar of lerares uit die traditie. Wil je een Health Qigong-vorm of een andere qigongvorm goed leren, zoek dan een gekwalificeerde leraar of lerares voor die vorm.

Waar deze reis hierna heen gaat

Dit artikel opent onze qigong-reeks. Geplande volgende artikelen:

• Hoe de moderne qigong ontstond: Liu Guizhen, Tangshan en Beidaihe
• Qigongkoorts: de golf van de jaren 1980 en 1990 en hoe die eindigde
• Health Qigong: hoe de Chinese standaardvormen tot stand kwamen
• Baduanjin, het brokaat in acht delen: de geschiedenis van een vorm
• Wuqinxi, het spel van de vijf dieren: van legende tot de vorm van 2003
• Yijinjing, de klassieker van de peesverandering: teksten, legendes en de moderne vorm
• Medisch, vechtkunst, taoïstisch, boeddhistisch, confucianistisch: waar de vijf stromingen vandaan komen
• Qigong leren in deze tijd: hoe je een vorm, een leraar of lerares en betrouwbare informatie kiest

Bronnen

1. Ministry of Education (Taiwan). 重編國語辭典修訂本 (Revised Mandarin Chinese Dictionary), entries 導引, 吐納, 三焦, 上焦, 中焦, 下焦 and 六腑, read via the open edition at moedict.tw, accessed 18 October 2026. https://www.moedict.tw/
2. Zhuangzi 莊子, chapter 15, 刻意 (Keyi). Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/莊子/刻意
3. Komjathy L, 2024. Caption List of the Dǎoyǐn tú 導引圖 (Illustrations of Guided Stretching). Center for Daoist Studies, posted 15 July 2024. https://louiskomjathy.com/wp-content/uploads/2025/01/DaoyintuCaptionList_Komjathy.pdf
4. Kohn L, 2008. Chinese Healing Exercises: The Tradition of Daoyin. Honolulu: University of Hawai’i Press. https://uhpress.hawaii.edu/title/chinese-healing-exercises-the-tradition-of-daoyin/
5. Palmer DA, 2005. Qigong. In Davis E (ed.), Encyclopedia of Contemporary Chinese Culture. London: Routledge. Pre-publication version: https://hub.hku.hk/bitstream/10722/194528/2/Content.pdf ; see also Palmer DA, 2007, Qigong Fever: Body, Science, and Utopia in China, New York: Columbia University Press.
6. Otehode U, Penny B, 2016. Qigong therapy in 1950s China. East Asian History 40. https://eah.anu.edu.au/40/Otehode-and-Penny/index.html
7. Ownby D. Falun Gong. Encyclopaedia Britannica, last updated 8 September 2026, accessed 18 October 2026. https://www.britannica.com/topic/Falun-Gong
8. Lü Shiming 吕实明, 2021. 健身气功·八段锦的编创与推广 (The compilation and promotion of Health Qigong Baduanjin). China Sports Daily, republished by the General Administration of Sport of China, 11 January 2021. https://www.sport.gov.cn/n20001280/n20745751/n20767239/c21422641/content.html
9. Health Qigong Management Center, General Administration of Sport of China, 2017. “我要上全运”——健身气功无锡滨湖区海选 (news report, 17 April 2017, with background on the 2003 and 2009 sets). https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5406/c798212/content.html
10. Health Qigong Management Center, 2020. 体育总局气功中心关于健身气功推广功法目录的公告 (Notice on the list of promoted Health Qigong forms, 气功字〔2020〕51号), published 24 July 2020. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5402/c957402/content.html
11. Xinhua, 20 May 2004. 促进健身气功健康发展 中国健身气功协会成立 (Chinese Health Qigong Association founded). Republished by the Health Qigong Management Center, 27 May 2004. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5401/c666481/content.html
12. Xing Shu 邢姝, Li Xueying 李雪颖, 2018. 健身气功·明目功校园五禽戏师资培训 (Teacher training for Mingmu gong and school Wuqinxi). China Sports Daily, republished by the General Administration of Sport of China, 3 July 2018. https://www.sport.gov.cn/n20001280/n20745751/n20767239/c21643028/content.html
13. Jia Haihong 贾海红, 2026. 清单做”加法”，服务做实事——健身气功新版功法目录发布 (New list of Health Qigong forms published). China Sports Daily, republished by the General Administration of Sport of China, 28 August 2026. https://www.sport.gov.cn/n20001280/n20001265/n20067533/c29891430/content.html
14. Liu Tianjun (editor-in-chief), Chen KW (associate editor-in-chief), 2010. Chinese Medical Qigong. London and Philadelphia: Singing Dragon. ISBN 9781848190238. English translation of the textbook 中医气功学 (3rd edition). Publisher page: https://us.singingdragon.com/products/chinese-medical-qigong-1 ; table of contents (sections 1.3 and 2.1–2.2): https://www.qigonginstitute.org/docs/Introduction_to_Chinese_Medical_Qigong.pdf
15. Yang Jwing-Ming, 2007. Interview with Dan Cowan for In Review magazine. YMAA, posted 1 December 2007. https://ymaa.com/articles/music-magazine-interview
16. Xiao L, Duan H, Li P, Wu W, Shan C, Liu X, 2020. A systematic review and meta-analysis of Liuzijue in stable patients with chronic obstructive pulmonary disease. BMC Complementary Medicine and Therapies 20:308. https://doi.org/10.1186/s12906-020-03104-1
17. Zhang Mingliang 张明亮, Ma Ling 马玲, 2016. 健身气功·六字诀养生撷萃 (Health Qigong Liu Zi Jue: essentials for nourishing life). Health Qigong Management Center, published 11 November 2016. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5407/c775164/content.html
18. 難經 Nanjing (Classic of Difficult Issues), difficulties 25 and 38. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/難經
19. 黃帝內經靈樞 Huangdi neijing Lingshu, chapter 18, 營衛生會. Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/黃帝內經/靈樞第四卷
20. Ge Hong 葛洪. 抱朴子內篇 Baopuzi neipian, juan 18, 地真 (Dizhen). Chinese text, Wikisource edition, accessed 18 October 2026. https://zh.wikisource.org/wiki/抱朴子/卷18
21. Pregadio F. Cinnabar Fields (Dantian). The Golden Elixir (Taoist Alchemy dictionary), accessed 18 October 2026. https://www.goldenelixir.com/jindan/dantian.html
22. Health Qigong Management Center, General Administration of Sport of China, 2009. 五种健身气功新功法正在编创中 (Five new Health Qigong forms being compiled; news, 26 May 2009). https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5401/c666432/content.html
23. Li Xueying 李雪颖, 2017. 全国健身气功站点联赛增设新功法比赛 以赛促练 推动普及 (National Health Qigong league adds competitions for the new forms). Health Qigong Management Center, 28 November 2017. https://www.sport.gov.cn/qgzx/n5401/c836864/content.html
24. Health Qigong Management Center, General Administration of Sport of China (ed.), 2003. 健身气功·六字诀 (Health Qigong Liu Zi Jue). Beijing: People’s Sports Publishing House (人民体育出版社). ISBN 9787500924326. Catalogue record: http://www.queshu.com/book/11392322/
25. Chinese Health Qigong Association, 2021 (earlier edition 2008). Liu Zi Jue: Six Sounds Approach to Qigong Breathing Exercises. London: Singing Dragon. ISBN 9781839971990. Publisher page: https://uk.singingdragon.com/products/liu-zi-jue

Over de kwaliteit van de bronnen: [2], [18], [19] en [20] zijn Chinese primaire teksten, gelezen in Wikisource-edities; de vertalingen zijn onze eigen werkvertalingen. [1] is een officieel woordenboek en geeft moderne definities, geen historisch bewijs. [3], [4], [5], [6], [7] en [21] zijn wetenschappelijke bronnen; [4] hebben we alleen via de beschrijving van de uitgever gecontroleerd, [5] via de voorpublicatieversie van de auteur. [8] tot en met [13], [17], [22] en [23] zijn publicaties of herpublicaties van het Health Qigong Management Center of de Algemene Sportadministratie van China; ze geven dus een officiële kijk op de geschiedenis. [11] is een bericht van persbureau Xinhua en [17] is geschreven door Zhang Mingliang en Ma Ling. [24] is een catalogusvermelding van het boek uit 2003, dat we niet hebben gezien; [25] hebben we alleen via de pagina van de uitgever gecontroleerd. [14] is een universitair leerboek, alleen gecontroleerd via de pagina van de uitgever en de gepubliceerde inhoudsopgave; de hoofdstukken zelf hebben we niet gelezen. [15] is de eigen uitleg van een leraar over zijn indeling. [16] wordt alleen aangehaald voor de stand van het klinisch onderzoek.